Tarixşunoslik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 135–137-b. — ziyouz.com

Tarixşunoslik - tarix fanining tarixini örganuvçi fan. T. tarixiy bilimlar taraqqiyotini, muayyan tarixiy bosqiçda yaratilgan ilmiy mahsulotlarni yoki ma'lum bir muammoga bağişlangan tarixiy tadqiqotlarni urganadi va taxlil qiladi. T. nafaqat tarix, balki maxsus tarix fanlari (mas., şarqşunoslik, etnologiya, arxeologiya va b.) tarixi bilan xam şugullanadi. T.ning asosiy vazifasi tarix fani rivojini çuqur va har tomonlama xolisona anglaşdan, muayyan taraqqiyot davrida tuplangan tarixiy bilimlarni tahliliy tadkiq etişdan, amalga oşirilgan işlarning natijasini çiqarişdan hamda şu asosda tadqiq etilgan dolzarb muammolarni aniqlab, kelgusi tadqiqotlarning yunalişlarini belgilaşdan, tarixçilarni muayyan tarixiyilmiy muammo doirasidagi adabiyotlarga yunaltirişdan iborat. T. ötmişda keçgan va bugungi kunda sodir bölayotgan voqea-hodisalarning odamlar ongida qanday aks etişini, tarixiy adabiyotlar orqali ijtimoiytarixiy rivojlaniş jarayonini kuzatiş; jamiyat tarixiy rivojining turli bosqiçlarida tarixiy bilimlarning ösib borişi jarayonini kuzatiş imkonini beradi. Boşqaça aytganda, ma'lum bosqiç yoki davrda tarix fanining rivojini jamiyat taraqqiyotining asosiy yönalişi bilan boğliklikda ifodalaydi, ijtimoiysiyosiy, mafkuraviy muhitning tarix faniga ta'sirini, u yoki bu yunalişdagi rivojlaniş va tanazzulga yuz tutiş sabablarini aniklaydi. T., şuningdek, fan taraqqiyotida öz urniga ega bulgan i.t. markazlari tarixini, unda faoliyat körsatgan ilmiy kadrlarning salohiyati, ularning fan rivojiga qöşgan hissalarini örganiş kabi vazifalarni ham bajaradi.

T. tadqiqotlarining bir qança tahlil usullari mavjud: qiyosiy iarixiy usul —turli tarixiy davrlarda tarixiy ma'lumotlar qanday paydo böldi, harakatlandi, özgardi va rivojlandi, jamiyat taraqqiyotida tarixiy fikrlarning paydo bölişi va rivojlanişi jarayonini aniklaşda qöllaniladi; aniq tahliliy usul — olib borilgan T. tadqiqoti voqea-hodisalar tafsilotini kelib çiqiş sabablari, rivojlaniş jarayonini nazariy va faktik materiallarning özaro aloqasida taxlil qiladi, ularning fanda kanday yoritilganligini örganadi; mantiqiy tahliliy usul — T.da katta imkoniyatlarga ega bölib, tarixiy muammoning öziga xos xususiyatlari, tuzilişi, boşqa tarixiy hodisalar bilan boğliqligini örganişda qöllaniladi. Boşqaça aytganda, ma'lum bosqiç yoki davrda tarix fanining rivojini jamiyat taraqqiyotining asosiy yönalişi bilan boğliqlikda ifodalaydi; xronologik usul — voqea-hodisalar haqida turli bosqiç yoki davrda töplangan tarixiy faktlarni özaro boğliklikda örganişda qöllaniladi. Bu esa turli zamonda ilmiy fikrlarning harakatini, muammoga yondaşuvda konsepsiyalar, qaraşlar, ğoyalarning özgarib borişini xronologik tartibda takroriy yoki xilmaxil jihatlarini oçib beradi; davriylaştiriş usulida ma'lum bir tarixiydavriy çegarada tarix fanining sifat, uslub va xususiyatlarining özgarişiga ijtimoiyiqtisodiy munosabatlarning ta'siri, har bir yangi bosqiçda vujudga kelgan ilmiy ğoyalarni harakatlantiruvçi omil va yönalişlar aniqlanadi; retrospektiv tahlil — har bir ilmiy adabiyot öz davriga taalluqli bölib, uning kuçli va kuçsiz jihatlarini özida aks ettiradi. T. tadqiqotlarda tadqiqotçining vazifasi özidan avvalgi bosqiçlarda yaratilgan ilmiy asarlarni zamonaviy bilimlar nuqtai nazaridan örganiş, ularning ijobiy va salbiy jihatlarini taxlil qilişdan iborat.

T. tarix faniga nisbatan yangi fan hisoblanadi. Örta asrlarda yaratilgan ba'zi tarixiy asarlarda, jumladan, Abu Rayhon Beruniyning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» va «Hindiston», Abu Bakr Narşaxiyning «Tarixi Buxoro», Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma», Boburning «Boburnoma», Muhammad Yusufbek Bayoniyning «Tarixi Xorazm», «Şajarai Xorazmşohiy», Ahmad Donişning «Buxoro amirlarining tarjimai hollari» va b.da muayyan ma'lumotlarni umumlaştirişga, fakt va tarixiy jarayonlar bayonida taxliliy yondaşuvga bölgan harakatlar kuzatiladi.

Özbekistonda T. tarix fanining maxsus sohasi va aloxida tadqiqot predmeti sifatida 20-a.ning 2yarmida şakllandi. Özbekiston FA Tarix institutö taşkil topgaç, bir qator tarixşunoslar, jumladan, V.Ya. Nepomnin, R.N.Nabiyev, I.K. Dodonov, L.M.Landa, X.I.Inoyatov, B.V.Luninlar muayyan muammolarning tarixşunosligini tadqiq qilişga kirişdilar. 1968 y. Tarix inti qoşida «T.» sektori, keyinroq bölim taşkil etilişi bu sohaning rivojiga katta hissa qöşdi (bölimni 1968—88 y.larda tarix fanlari dri B.V.Lunin, 1988—92 y.larda tarix fanlari nomzodi V.A.Germanov boşkargan, 1992 y.dan tarix fanlari dri, prof. D.A.Alimova rahbarlik qilib kelmoqda).

Özbekistonda tarix fani va uning ba'zi sohalari rivoji dinamikasini yorituvçi asarlar [Axunova M.A., Lunin B. V., Istoriya istoriçeskoy nauki v Uzbekistane, T., 1970; XX asrning dastlabki öttiz yilligi Özbekistonda tarix fani (tarixşunoslik oçerklari), 1— 2qism, T., 1994; Alimova D. A., Ivanova L. S, 50 let izuçeniya istorii Uzbekistana v godö voynö 1941—1945 gg. sovremenniye zadaçi i perspektivö yeye istoriografii, T., 1995; Lunin B. V., Istoriografiya obhestvennöx nauk v Uzbekistane, T., 1974; Saidqulov T. S, Örta Osiyo xalqlari tarixining tarixşunosligidan lavxalar, T. S, 1992; Doniyorov A. X., Mustaqil Özbekiston etnografiyasi tarixşunosligining ayrim masalalari, T., 2003] yaratildi. Şarqşunos olimlar (Lunin B. V., Biobibliografiçeskiye oçerki o deyatelyax obhestvennöx nauk Uzbekistana, t. 1, T., 1976; t. 2, T., 1977), mustamlakatotalitar tuzum şaroitida Özbekiston tarix fani sohasida xizmat qilgan tarixçilarning hayoti va faoliyati (Alimova D. A., Raşidova D., Mahmudxöja Behbudiy va uning tarixiy tafakkuri, T., 1999; Germanov V. A., Istoriki Turkestana v usloviyax politiçeskogo terrora 20—30x godov, T., 2000; Germanov V. A, Professor Pulat Saliyev i yego vremya, T., 2002) asarlarda aks ettirildi; xotinqizlar muammosi tarixşunosligi [Alimova D. A., Jenskiy vopros v Sredney Azii: istoriya izuçeniya i sovremenniye problemö (20—80ye gg.), T., 1991]; milliy ozodlik harakatlari, ularning xorijda örganilişi (Ziyayeva D. H., Turkistonda milliy ozodlik harakati, T., 2000) asarlarda öz ifodasini topdi.

Tarix fanining boşqa muammolari köplab maqolalarda özining T. tahliliga erişdi.

T. bölimi tomonidan ötkaziş an'anaviy bölib qolgan «T. öqişlari» Özbekiston tarix fani sohasida amalga oşirilayotgan işlarni sarhisob qilib boradi. Özbekistonda T. fani ilmiy maktablariga B. V. Lunin, G.I.Jeltova, F.H.Qosimov, R. Rajapova, D.A. Alimova kabi olimlar tomonidan asos solindi.

T. tadqiqotlari mustaqillik yillarida ança kengaydi. 5 ta drlik, 20 dan ortiq nomzodlik işlari himoya qilindi. Ayniqsa, xorijiy tadqiqotçilar (AQŞ, Koreya, Turkiya, Rossiya, Buyuk Britaniya, Germaniya) Özbekiston tarixşunoslari bilan ilmiyamaliy aloqalar örnatib, Özbekiston tarixşunosligining muhim muammolarini örganişda davom etmoqdalar.

Nodira Mustafoyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАРИХШУНОСЛИК - тарих фанининг тарихини ўрганувчи фан. Т. тарихий билимлар тараққиётини, муайян тарихий босқичда яратилган илмий маҳсулотларни ёки маълум бир муаммога бағишланган тарихий тадқиқотларни урганади ва тахлил қилади. Т. нафақат тарих, балки махсус тарих фанлари (мас., шарқшунослик, этнология, археология ва б.) тарихи билан хам шугулланади. Т.нинг асосий вазифаси тарих фани ривожини чуқур ва ҳар томонлама холисона англашдан, муайян тараққиёт даврида тупланган тарихий билимларни таҳлилий тадкиқ этишдан, амалга оширилган ишларнинг натижасини чиқаришдан ҳамда шу асосда тадқиқ этилган долзарб муаммоларни аниқлаб, келгуси тадқиқотларнинг йуналишларини белгилашдан, тарихчиларни муайян тарихийилмий муаммо доирасидаги адабиётларга йуналтиришдан иборат. Т. ўтмишда кечган ва бугунги кунда содир бўлаётган воқеа-ҳодисаларнинг одамлар онгида қандай акс этишини, тарихий адабиётлар орқали ижтимоийтарихий ривожланиш жараёнини кузатиш; жамият тарихий ривожининг турли босқичларида тарихий билимларнинг ўсиб бориши жараёнини кузатиш имконини беради. Бошқача айтганда, маълум босқич ёки даврда тарих фанининг ривожини жамият тараққиётининг асосий йўналиши билан боғликликда ифодалайди, ижтимоийсиёсий, мафкуравий муҳитнинг тарих фанига таъсирини, у ёки бу йуналишдаги ривожланиш ва таназзулга юз тутиш сабабларини аниклайди. Т., шунингдек, фан тараққиётида ўз урнига эга булган и.т. марказлари тарихини, унда фаолият кўрсатган илмий кадрларнинг салоҳияти, уларнинг фан ривожига қўшган ҳиссаларини ўрганиш каби вазифаларни ҳам бажаради.

Т. тадқиқотларининг бир қанча таҳлил усуллари мавжуд: қиёсий iaрихий усул —турли тарихий даврларда тарихий маълумотлар қандай пайдо бўлди, ҳаракатланди, ўзгарди ва ривожланди, жамият тараққиётида тарихий фикрларнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши жараёнини аниклашда қўлланилади; аниқ таҳлилий усул — олиб борилган Т. тадқиқоти воқеа-ҳодисалар тафсилотини келиб чиқиш сабаблари, ривожланиш жараёнини назарий ва фактик материалларнинг ўзаро алоқасида тахлил қилади, уларнинг фанда кандай ёритилганлигини ўрганади; мантиқий таҳлилий усул — Т.да катта имкониятларга эга бўлиб, тарихий муаммонинг ўзига хос хусусиятлари, тузилиши, бошқа тарихий ҳодисалар билан боғлиқлигини ўрганишда қўлланилади. Бошқача айтганда, маълум босқич ёки даврда тарих фанининг ривожини жамият тараққиётининг асосий йўналиши билан боғлиқликда ифодалайди; хронологик усул — воқеа-ҳодисалар ҳақида турли босқич ёки даврда тўпланган тарихий фактларни ўзаро боғликликда ўрганишда қўлланилади. Бу эса турли замонда илмий фикрларнинг ҳаракатини, муаммога ёндашувда концепциялар, қарашлар, ғояларнинг ўзгариб боришини хронологик тартибда такрорий ёки хилмахил жиҳатларини очиб беради; даврийлаштириш усулида маълум бир тарихийдаврий чегарада тарих фанининг сифат, услуб ва хусусиятларининг ўзгаришига ижтимоийиқтисодий муносабатларнинг таъсири, ҳар бир янги босқичда вужудга келган илмий ғояларни ҳаракатлантирувчи омил ва йўналишлар аниқланади; ретроспектив таҳлил — ҳар бир илмий адабиёт ўз даврига тааллуқли бўлиб, унинг кучли ва кучсиз жиҳатларини ўзида акс эттиради. Т. тадқиқотларда тадқиқотчининг вазифаси ўзидан аввалги босқичларда яратилган илмий асарларни замонавий билимлар нуқтаи назаридан ўрганиш, уларнинг ижобий ва салбий жиҳатларини тахлил қилишдан иборат.

Т. тарих фанига нисбатан янги фан ҳисобланади. Ўрта асрларда яратилган баъзи тарихий асарларда, жумладан, Абу Райҳон Берунийнинг «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» ва «Ҳиндистон», Абу Бакр Наршахийнинг «Тарихи Бухоро», Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома», Бобурнинг «Бобурнома», Муҳаммад Юсуфбек Баёнийнинг «Тарихи Хоразм», «Шажараи Хоразмшоҳий», Аҳмад Донишнинг «Бухоро амирларининг таржимаи ҳоллари» ва б.да муайян маълумотларни умумлаштиришга, факт ва тарихий жараёнлар баёнида тахлилий ёндашувга бўлган ҳаракатлар кузатилади.

Ўзбекистонда Т. тарих фанининг махсус соҳаси ва алохида тадқиқот предмети сифатида 20-а.нинг 2ярмида шаклланди. Ўзбекистон ФА Тарих институтў ташкил топгач, бир қатор тарихшунослар, жумладан, В.Я. Непомнин, Р.Н.Набиев, И.К. Додонов, Л.М.Ланда, Х.И.Иноятов, Б.В.Лунинлар муайян муаммоларнинг тарихшунослигини тадқиқ қилишга киришдилар. 1968 й. Тарих инти қошида «Т.» сектори, кейинроқ бўлим ташкил этилиши бу соҳанинг ривожига катта ҳисса қўшди (бўлимни 1968—88 й.ларда тарих фанлари дри Б.В.Лунин, 1988—92 й.ларда тарих фанлари номзоди В.А.Германов бошкарган, 1992 й.дан тарих фанлари дри, проф. Д.А.Алимова раҳбарлик қилиб келмоқда).

Ўзбекистонда тарих фани ва унинг баъзи соҳалари ривожи динамикасини ёритувчи асарлар [Ахунова М.А., Лунин Б. В., История исторической науки в Узбекистане, Т., 1970; XX асрнинг дастлабки ўттиз йиллиги Ўзбекистонда тарих фани (тарихшунослик очерклари), 1— 2қисм, Т., 1994; Алимова Д. А., Иванова Л. С, 50 лет изучения истории Узбекистана в годў войнў 1941—1945 гг. современные задачи и перспективў ее историографии, Т., 1995; Лунин Б. В., Историография обҳественнўх наук в Узбекистане, Т., 1974; Саидқулов Т. С, Ўрта Осиё халқлари тарихининг тарихшунослигидан лавхалар, Т. С, 1992; Дониёров А. X., Мустақил Ўзбекистон этнографияси тарихшунослигининг айрим масалалари, Т., 2003] яратилди. Шарқшунос олимлар (Лунин Б. В., Биобиблиографические очерки о деятелях обҳественнўх наук Узбекистана, т. 1, Т., 1976; т. 2, Т., 1977), мустамлакатоталитар тузум шароитида Ўзбекистон тарих фани соҳасида хизмат қилган тарихчиларнинг ҳаёти ва фаолияти (Алимова Д. А., Рашидова Д., Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг тарихий тафаккури, Т., 1999; Германов В. А., Историки Туркестана в условиях политического террора 20—30х годов, Т., 2000; Германов В. А, Профессор Пулат Салиев и его время, Т., 2002) асарларда акс эттирилди; хотинқизлар муаммоси тарихшунослиги [Алимова Д. А., Женский вопрос в Средней Азии: история изучения и современные проблемў (20—80е гг.), Т., 1991]; миллий озодлик ҳаракатлари, уларнинг хорижда ўрганилиши (Зияева Д. Ҳ., Туркистонда миллий озодлик ҳаракати, Т., 2000) асарларда ўз ифодасини топди.

Тарих фанининг бошқа муаммолари кўплаб мақолаларда ўзининг Т. таҳлилига эришди.

Т. бўлими томонидан ўтказиш анъанавий бўлиб қолган «Т. ўқишлари» Ўзбекистон тарих фани соҳасида амалга оширилаётган ишларни сарҳисоб қилиб боради. Ўзбекистонда Т. фани илмий мактабларига Б. В. Лунин, Г.И.Желтова, Ф.Ҳ.Қосимов, Р. Ражапова, Д.А. Алимова каби олимлар томонидан асос солинди.

Т. тадқиқотлари мустақиллик йилларида анча кенгайди. 5 та дрлик, 20 дан ортиқ номзодлик ишлари ҳимоя қилинди. Айниқса, хорижий тадқиқотчилар (АҚШ, Корея, Туркия, Россия, Буюк Британия, Германия) Ўзбекистон тарихшунослари билан илмийамалий алоқалар ўрнатиб, Ўзбекистон тарихшунослигининг муҳим муаммоларини ўрганишда давом этмоқдалар.

Нодира Мустафоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.