Tarji'band
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 119–120-b. — ziyouz.com
Tarji'band (arab. — qaytariş, takrorlaş; band) — mumtoz adabiyotda lirika janrlaridan. T. ğazal kabi qofiyalanib, 5 baytdan 12 baytgaça böladi, har bandi bir vaznda yozilib, bandlar oxirida boşqa bir bayt takrorlanib keladi. Bandlar takrorlanuvçi bayt — tarji' vositasida özaro boğlanişi tufayli T. deb yuritiladi. Barça bandlarning oxiri öşa takrorlanadigan bayt bilan mazmun jixatidan uzviy boitanib keladi. T.da takrorlanadigan uşbu bayt bayt boşi deb aytiladi.
Şayx Axmad ibn Xudoydod Taroziy «Funun ulbaloğa» asarida T.ni 5 turga ajratadi: 1) har bandning qofiyasi boşqaça böladi, lekin bayt takrori saqlanadi; 2) barça bandlar bir qofiyada aytilib, tarji' bayti takrorlanmaydi, balki har bandning oxirida boşqa bir bayt keladi; 3) barça bandlar, jumladan tarji' baytlar ham bir qofiyada yoziladi; 4) har bir band alohida, şuningdek, tarji' baytlar ham ğazal kabi qofiyalanadi (1misrasida qofiya bölmaydi) va ularni jam etsa, yaxlit ğazal körinişini oladi; 5) har bir bandning ham, tarji' baytning ham qofiyasi alohidaalohida böladi.
T. da şoirlar köpinça falsafiy qaraşlari, fikrmuloqazalarini ifodalaşgan. Bu jihatdan Sa'diy, Hofiz, Navoiy va Furqatlarning tasavvufiy mazmundagi T.lari maşhur. Mas., Navoiy:
Xarobot aro kirdim oşuftahol
May istarga — ilgimda singan safol.—
bayti takrorlanib keladigan maşhur T.ida özining olam va odam töğrisidagi falsafiy qaraşlarini tasavvuf ta'limoti bilan boğlab aks ettiradi. Özbek adabiyotida T. janrining dastlabki mukammal namunalarini Navoiy yaratgan. «Xazoyin ulmaoniy»da 4 ta T. mavjud bölib, ularning ikkitasi 10 band (biri 10, ikkinçisi 11 baytdan), uçinçisi 8[11 (ikki band 12) baytdan], törtinçisi 7 (8 baytdan) ni taşkil etadi. Ularning barçasi falsafiy mazmunda.
Özbek adabiyotida, şuningdek, Yusuf Amiriy, Nodira, Ogahiy, Avaz, Uvaysiy, Ravnaq, Furqat, Miriy va boşqalar T. lar yozişgan. Zamonaviy şoirlardan Habibiy, V. Sa'dulla, Çustiylar T. yaratişgan. Lekin bu T. larda mehnat naşidasi, vatanga va yorga muhabbat tuygulari tarannum etilgan.
Ad.:Ayniy S, Asarlar, 8j., T., 1967; Adabiy turlar va janrlar, 2j., 1992.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРЖИЪБАНД (араб. — қайтариш, такрорлаш; банд) — мумтоз адабиётда лирика жанрларидан. Т. ғазал каби қофияланиб, 5 байтдан 12 байтгача бўлади, ҳар банди бир вазнда ёзилиб, бандлар охирида бошқа бир байт такрорланиб келади. Бандлар такрорланувчи байт — таржиъ воситасида ўзаро боғланиши туфайли Т. деб юритилади. Барча бандларнинг охири ўша такрорланадиган байт билан мазмун жихатидан узвий боитаниб келади. Т.да такрорланадиган ушбу байт байт боши деб айтилади.
Шайх Ахмад ибн Худойдод Тарозий «Фунун улбалоға» асарида Т.ни 5 турга ажратади: 1) ҳар банднинг қофияси бошқача бўлади, лекин байт такрори сақланади; 2) барча бандлар бир қофияда айтилиб, таржиъ байти такрорланмайди, балки ҳар банднинг охирида бошқа бир байт келади; 3) барча бандлар, жумладан таржиъ байтлар ҳам бир қофияда ёзилади; 4) ҳар бир банд алоҳида, шунингдек, таржиъ байтлар ҳам ғазал каби қофияланади (1мисрасида қофия бўлмайди) ва уларни жам этса, яхлит ғазал кўринишини олади; 5) ҳар бир банднинг ҳам, таржиъ байтнинг ҳам қофияси алоҳидаалоҳида бўлади.
Т. да шоирлар кўпинча фалсафий қарашлари, фикрмулоқазаларини ифодалашган. Бу жиҳатдан Саъдий, Ҳофиз, Навоий ва Фурқатларнинг тасаввуфий мазмундаги Т.лари машҳур. Мас., Навоий:
Харобот аро кирдим ошуфтаҳол
Май истарга — илгимда синган сафол.—
байти такрорланиб келадиган машҳур Т.ида ўзининг олам ва одам тўғрисидаги фалсафий қарашларини тасаввуф таълимоти билан боғлаб акс эттиради. Ўзбек адабиётида Т. жанрининг дастлабки мукаммал намуналарини Навоий яратган. «Хазойин улмаоний»да 4 та Т. мавжуд бўлиб, уларнинг иккитаси 10 банд (бири 10, иккинчиси 11 байтдан), учинчиси 8[11 (икки банд 12) байтдан], тўртинчиси 7 (8 байтдан) ни ташкил этади. Уларнинг барчаси фалсафий мазмунда.
Ўзбек адабиётида, шунингдек, Юсуф Амирий, Нодира, Огаҳий, Аваз, Увайсий, Равнақ, Фурқат, Мирий ва бошқалар Т. лар ёзишган. Замонавий шоирлардан Ҳабибий, В. Саъдулла, Чустийлар Т. яратишган. Лекин бу Т. ларда меҳнат нашидаси, ватанга ва ёрга муҳаббат туйгулари тараннум этилган.
Ад.:Айний С, Асарлар, 8ж., Т., 1967; Адабий турлар ва жанрлар, 2ж., 1992.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.