Tarjima
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 117–119-b. — ziyouz.com
Tarjima — bir tildagi matnni boşqa tilda qayta yaratihsan iborat adabiy ijod turi. T. millatlararo muloqotning eng muhim körinişi. Asliyat va qayta tiklangan matn xususiyatiga qarab badiiy T., ilmiy T. va b. turlarga ajratiladi. Asl nusxani aks ettiriş tarziga köra tafsir, tabdil, şarh kabi körinişlarga ham ega bölişi mumkin. T. kdd. davrlarda, turli qabilaga mansub kişilar orasidagi özaro aloqa, muloqot ehtiyoji tufayli yuzaga kelgan. Tilmoçlik deb ataladigan bu oğzaki turi hozirda ham sakdangan.
Zamonlar oşa T. ga bölgan talablar yangilana boradi. Ammo uning ijodiy xarakteri, qayta yaratiş san'ati ekanligi özgarmaydi. T.ning kölami va taraqqiyoti har bir xalqning ma'rifiy darajasiga boğliq va, öz navbatida, u millatning ijtimoiy tafakkuriga samarali ta'sir etadi. «T.» termini bir tildan ikkinçi tilga ögiriş jarayonini, şuningdek, tayyor tarjima asarini anglatadi.
Badiiy T.ning asosiy xususiyati tilning badiiy vazifasidan kelib çiqadi. Til badiiy asarda estetik hodisa, san'at faktiga aylanadi. Adabiy asar tili — aloxida «badiiy voqelik» unsuridir. T.da ana şu obrazliifodaviy tildagi badiiy ma'noni boşqa tilning obrazli ifodaviy zaminiga ötkaziş, obrazni obraz bilan qayta ifodalaş jarayoni yuz beradi. Şuning uçun tarjimon asardagi voqealarning badiiy tafakkur jarayenini yangidan idrok etadi. Zamonaviy T. talablariga asosan tarjimon asliyatning san'at asari sifatida şakl va mazmun birligini kayta yaratişi, milliy va individual xususiyatlarini saklaşi lozim. Tarjimon ona tilining rivojlaniş darajasi, T.çilik an'analari, tajribalariga suyanadi, turli xil tafovutlarning mavjudligini hisobga oladi. Tarjimonning ijodiy qobiliyati va bilimi uning imkoniyatlarini kengaytiradi. T. jarayonida tarjimon qammavaqt öz ona tilida fikrlaydi, ona tili unga tahlil quroli, sinov mezoni bölib xizmat qiladi. Mac, Nizomiyning «Xisrav va Şirin» dostonini ögirgan Qutb («... Nizomiy bolidan holvo pişurdim») T. nusxa köçiriş kabi bir iş bölmay, ijodiy jarayon ekanini, tarjimon esa boldan holva pişiruvçi mohir yozuvçi bölişi kerakligini aytadi. Turli davrlarda muayyan hududdagi adabiy muhit, ayniqsa, maxsus tarjima maktablarining yuzaga kelganligining öziyoq uning şakllangan tamoyillari, an'analari bölganligini körsatadi.
Hoz, davrda har bir taraqqiy etgan xalq jahondagi yuzlab xalkdar tilidan öz ona tiliga ilmfan va madaniyatning önlab sohalariga oid materiallarni (lirik şe'rlar, xabarlar, texnologiya adabiyoti va b.) tarjima qiladi.
T. nusxa köçiriş emas; tarjimonning estetik ehtiyoji uning ixtiyoridan taşqari, T.da iz qoldiradi. Yozuvçi hayot voqealaridan olgan muşohadalarini tilda badiiy ifodalasa, tarjimon asliyat matnini yangi til vositasida qayta gavdalantiradi. Buning uçun u asarda tilga olingan voqelikning muallif darajasida puxta bilişi kerak. Har bir xalq adabiyotining rivojlanişida T. çilikning ta'siri katta böladi, zero T. tarixi adabiyot tarixi bilan tengdoş. Özbek adabiyotida ham T.çilik qadimdan rivojlangan. Mahmud Koşğariy, Rabğuziy, Qutb, Navoiy, Bobur, Munis, Ogahiy va b. ijodida T. katta örin egallaydi.
20-a. özbek yozuvçilaridan Çölpon, Ğafur Ğulom, Oybek, Abdulla Qahhor, Mirtemir, Şayxzoda, Mirzakalon Ismoiliy, Askad Muxtor, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Muhammad Ali va b. badiiy T. sohasida ham samarali ijod qilganlar. Badiiy T. sohasida M. Osim, N. Alimuhamedov, Ş. Şomuhamedov, K. Qaxdorova, O. Şaropov, Ş. Tolipov, V. Rözimatov, Q. Mirmuhamedov, A. Raşidov, M. Hakimov, I. Ğafurov, M. Mirzoidov, ğ. Törabekov, T. Alimov va b. professional tarjimon sifatida tanilganlar. Özbek tilida ilmiy-texnikaviy, ijtimoiysiyosiy adabiyotlar T. çiligida ğam katta yutuqlarga erişilgan. Bunda R. Abduraxdyunov, V. Rahimov, A. Şomahmudov, 3. Tinçerova kabi tarjimonlarning hissasi katta.
T. amaliyotini, uning öziga xosliklarini, tarixini, tamoyillari, prinsip va krnuniyatlarini tarjimaşunoslik fani örganadi, tarjimonga ögiriş uçun asar tanlaş, tillararo tafovutlar hamda asliyatga xos boşqa xususiyatlarni, milliyadabiy an'analarni hisobga olgan holda iş tutişda yordam beradi. 20-a. özbek adabiyotida tarjimaşunoslik maxsus fan tarmoği sifatida yuzaga keldi va şakllandi. Çölpon, Sanjar Siddiq kabi mohir tarjimonlar nafaqat bu davr tarjima adabiyotini, ayni paytda tarjimaşunoslik ilmini ham boşlab berganlar, tarjima haqida maqola va risolalar bitganlar.
Özbekistonda tarjimaşunoslik maxsus ilm sifatida ötgan asrning 2yarmidan şakllandi. Asr oxiriga kelib, bu sohada 10 ga yaqin fan dri, 50 dan ortiq fan nomzodi yetişib çiqdi. Prof. J. Şaripov tadqiqrtlari asosan adabiyotimiz tarixida tarjimaning örnini körsatişga bağişlangan bölsa, prof. F. Salomov asosan zamonaviy tarjimaşunoslik masalalari bilan şuğullandi, tarjima jarayoniga til hamda adabiy an'analarning ta'sirini körsatib berdi. N. Komilov esa mumtoz janrlarning ötmiş va ğozirdagi tarjimalarini tadqiq etdi.
Özbek tarjimaşunosligi asosan adabiy yönalişda taraqqiy etgan. T. ning lisoniy jihatlari keyinroq — özbek tiliga köpgina xorijiy tillardan bevosita ögirişga yöl oçilganidan söng rivojlana boşladi.
Zuhriddin Isomiddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРЖИМА — бир тилдаги матнни бошқа тилда қайта яратиҳцан иборат адабий ижод тури. Т. миллатлараро мулоқотнинг энг муҳим кўриниши. Аслият ва қайта тикланган матн хусусиятига қараб бадиий Т., илмий Т. ва б. турларга ажратилади. Асл нусхани акс эттириш тарзига кўра тафсир, табдил, шарҳ каби кўринишларга ҳам эга бўлиши мумкин. Т. кдд. даврларда, турли қабилага мансуб кишилар орасидаги ўзаро алоқа, мулоқот эҳтиёжи туфайли юзага келган. Тилмочлик деб аталадиган бу оғзаки тури ҳозирда ҳам сакданган.
Замонлар оша Т. га бўлган талаблар янгилана боради. Аммо унинг ижодий характери, қайта яратиш санъати эканлиги ўзгармайди. Т.нинг кўлами ва тараққиёти ҳар бир халқнинг маърифий даражасига боғлиқ ва, ўз навбатида, у миллатнинг ижтимоий тафаккурига самарали таъсир этади. «Т.» термини бир тилдан иккинчи тилга ўгириш жараёнини, шунингдек, тайёр таржима асарини англатади.
Бадиий Т.нинг асосий хусусияти тилнинг бадиий вазифасидан келиб чиқади. Тил бадиий асарда эстетик ҳодиса, санъат фактига айланади. Адабий асар тили — алохида «бадиий воқелик» унсуридир. Т.да ана шу образлиифодавий тилдаги бадиий маънони бошқа тилнинг образли ифодавий заминига ўтказиш, образни образ билан қайта ифодалаш жараёни юз беради. Шунинг учун таржимон асардаги воқеаларнинг бадиий тафаккур жараенини янгидан идрок этади. Замонавий Т. талабларига асосан таржимон аслиятнинг санъат асари сифатида шакл ва мазмун бирлигини кайта яратиши, миллий ва индивидуал хусусиятларини саклаши лозим. Таржимон она тилининг ривожланиш даражаси, Т.чилик анъаналари, тажрибаларига суянади, турли хил тафовутларнинг мавжудлигини ҳисобга олади. Таржимоннинг ижодий қобилияти ва билими унинг имкониятларини кенгайтиради. Т. жараёнида таржимон қаммавақт ўз она тилида фикрлайди, она тили унга таҳлил қуроли, синов мезони бўлиб хизмат қилади. Mac, Низомийнинг «Хисрав ва Ширин» достонини ўгирган Қутб («... Низомий болидан ҳолво пишурдим») Т. нусха кўчириш каби бир иш бўлмай, ижодий жараён эканини, таржимон эса болдан ҳолва пиширувчи моҳир ёзувчи бўлиши кераклигини айтади. Турли даврларда муайян ҳудуддаги адабий муҳит, айниқса, махсус таржима мактабларининг юзага келганлигининг ўзиёқ унинг шаклланган тамойиллари, анъаналари бўлганлигини кўрсатади.
Ҳоз, даврда ҳар бир тараққий этган халқ жаҳондаги юзлаб халкдар тилидан ўз она тилига илмфан ва маданиятнинг ўнлаб соҳаларига оид материалларни (лирик шеърлар, хабарлар, технология адабиёти ва б.) таржима қилади.
Т. нусха кўчириш эмас; таржимоннинг эстетик эҳтиёжи унинг ихтиёридан ташқари, Т.да из қолдиради. Ёзувчи ҳаёт воқеаларидан олган мушоҳадаларини тилда бадиий ифодаласа, таржимон аслият матнини янги тил воситасида қайта гавдалантиради. Бунинг учун у асарда тилга олинган воқеликнинг муаллиф даражасида пухта билиши керак. Ҳар бир халқ адабиётининг ривожланишида Т. чиликнинг таъсири катта бўлади, зеро Т. тарихи адабиёт тарихи билан тенгдош. Ўзбек адабиётида ҳам Т.чилик қадимдан ривожланган. Маҳмуд Кошғарий, Рабғузий, Қутб, Навоий, Бобур, Мунис, Огаҳий ва б. ижодида Т. катта ўрин эгаллайди.
20-а. ўзбек ёзувчиларидан Чўлпон, Ғафур Ғулом, Ойбек, Абдулла Қаҳҳор, Миртемир, Шайхзода, Мирзакалон Исмоилий, Аскад Мухтор, Эркин Воҳидов, Абдулла Орипов, Муҳаммад Али ва б. бадиий Т. соҳасида ҳам самарали ижод қилганлар. Бадиий Т. соҳасида М. Осим, Н. Алимуҳамедов, Ш. Шомуҳамедов, К. Қахдорова, О. Шаропов, Ш. Толипов, В. Рўзиматов, Қ. Мирмуҳамедов, А. Рашидов, М. Ҳакимов, И. Ғафуров, М. Мирзоидов, ғ. Тўрабеков, Т. Алимов ва б. профессионал таржимон сифатида танилганлар. Ўзбек тилида илмий-техникавий, ижтимоийсиёсий адабиётлар Т. чилигида ғам катта ютуқларга эришилган. Бунда Р. Абдурахдюнов, В. Раҳимов, А. Шомаҳмудов, 3. Тинчерова каби таржимонларнинг ҳиссаси катта.
Т. амалиётини, унинг ўзига хосликларини, тарихини, тамойиллари, принцип ва крнуниятларини таржимашунослик фани ўрганади, таржимонга ўгириш учун асар танлаш, тиллараро тафовутлар ҳамда аслиятга хос бошқа хусусиятларни, миллийадабий анъаналарни ҳисобга олган ҳолда иш тутишда ёрдам беради. 20-а. ўзбек адабиётида таржимашунослик махсус фан тармоғи сифатида юзага келди ва шаклланди. Чўлпон, Санжар Сиддиқ каби моҳир таржимонлар нафақат бу давр таржима адабиётини, айни пайтда таржимашунослик илмини ҳам бошлаб берганлар, таржима ҳақида мақола ва рисолалар битганлар.
Ўзбекистонда таржимашунослик махсус илм сифатида ўтган асрнинг 2ярмидан шаклланди. Аср охирига келиб, бу соҳада 10 га яқин фан дри, 50 дан ортиқ фан номзоди етишиб чиқди. Проф. Ж. Шарипов тадқиқртлари асосан адабиётимиз тарихида таржиманинг ўрнини кўрсатишга бағишланган бўлса, проф. F. Саломов асосан замонавий таржимашунослик масалалари билан шуғулланди, таржима жараёнига тил ҳамда адабий анъаналарнинг таъсирини кўрсатиб берди. Н. Комилов эса мумтоз жанрларнинг ўтмиш ва ғозирдаги таржималарини тадқиқ этди.
Ўзбек таржимашунослиги асосан адабий йўналишда тараққий этган. Т. нинг лисоний жиҳатлари кейинроқ — ўзбек тилига кўпгина хорижий тиллардан бевосита ўгиришга йўл очилганидан сўнг ривожлана бошлади.
Зуҳриддин Исомиддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.