Taroziy
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 140–141-b. — ziyouz.com
Taroziy (asl ismi Şayx Ahmad ibn Xudoydod) (14-a. oxiri — Movarounnahr — 15-a. 1yarmi) — şoir va adabiyotşunos. Movarounnağrda Uluğbek hukmronligi davrida yaşab ijod qilgan. Öşa davrning maşhur şoirlari Lutfiy, Haydar Xorazmiy, Atoiy, Sakkokiylarga zamondoş bölgan T. faqat turkiy tildagi emas, balki arab va fors tillaridagi adabiyotlar, adabiyot nazariyasiga oid asarlarni ham örgangan. Bobur «Muxtasar» asarida aruzning rajaz va ramal baxrlari izohida uning şe'rlaridan misol keltirişi T.ning ança yetuk şoir bölganligidan darak beradi.
T.ning alohida şe'rlar devoni borligi noma'lum. Hozirça uning «Funun ulbaloga» («Badiiylik ilmlari») asari ma'lum bölib, bu asar dastlab «Latoyifi Taroziy» («Taroziy sovğalari») nomi bilan yozilgan (1436—37) va Uluğbekka bağişlangan. Özbek adabiyotşunoslik tarixida şe'rşunoslikka doyr özbek tilidagi ilk nazariy qöllanma bölgan «Funun ulbaloğa» 5 qismdan iborat; 1qismda şe'rning ğazal, qasida, qit'a, ruboiy, masnaviy, musammat, mustazod, fard va b. turlariga keng ilmiy izoh beriladi; 2qismda qofiya va radif masalalari örganilib, qofiya şe'rning asosi ekanligi, qofiyasiz şe'r bölişi mumkin emasligi ta'kidlangan; 3qismda badiiy tasvirning garse', taşbeh, i(y) ğom, irsol ulmasal, tazmin, istiora, laffu naşr, radd ulmatla singari 97 turi turkiy va forsiyzabon şoirlar asarlaridan olingan parçalar asosida tuşuntirib berilgan; 4qism hajm jihatdan asarning asosini tişkil etib, u aruz vazni tahliliga bagişlangan. T. aruzni özbek tilidagi şe'riyat bilan boğlab, bahrlar sonini 40 taga, uning tarmoqlari sonini 366 taga yetkazgan. Aruzning 120 dan ortiq turi izohlangan bu qismning ança varaqlari urinib, bir qança sözlar öçib ketgan; oxirgi, 5qism Şarq şe'riyatining muammo janriga bağişlangan (bu qism yöqolgan).
T.ning uşbu asari yana şunisi bilan ahamiyatliki, unda şu paytgaça nomlari bizga noma'lum bölgan, turkiy tilda ijod qilgan Muhammad Temur Buğo, Hoji Aqça Kindiy, Bu Nasaq, Qutbiddin Saroiy, Bu Siyoqa, Jaloliy, Şams Qisoriy hamda forsiyda yozgan Sayfiddin Isfarangiy, Mavlono Sayfiddin, Imom Umid Kamoliy, Imom Ziyovuddin Forsiy, Jalol Samarqandiy kabi şoirlar eslatilib, ularning asarlaridan parçalar keltirilgan. «Funun ulbaloğa»ning yagona qölyozma nusxasi Angliyaning Bodlean kutubxonasida saqlanadi. Ana şu nusxaning faksimilesi asosida «Funun ulbaloğa» hoz. özbek yozuvida naşr etildi («Özbek tili va adabiyoti» jurnali, 2002 y., 1—6son; 2003 y., 1—3son).
Ad.: Hayitmetov A., Temuriylar davrida özbek adabiyoti, T., 1996; Hayitmetov A., Adabiy merosimiz ufk,pari, T., 1997.
Abduqodir Hayitmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРОЗИЙ (асл исми Шайх Аҳмад ибн Худойдод) (14-а. охири — Мовароуннаҳр — 15-а. 1ярми) — шоир ва адабиётшунос. Мовароуннағрда Улуғбек ҳукмронлиги даврида яшаб ижод қилган. Ўша даврнинг машҳур шоирлари Лутфий, Ҳайдар Хоразмий, Атоий, Саккокийларга замондош бўлган Т. фақат туркий тилдаги эмас, балки араб ва форс тилларидаги адабиётлар, адабиёт назариясига оид асарларни ҳам ўрганган. Бобур «Мухтасар» асарида арузнинг ражаз ва рамал бахрлари изоҳида унинг шеърларидан мисол келтириши Т.нинг анча етук шоир бўлганлигидан дарак беради.
Т.нинг алоҳида шеърлар девони борлиги номаълум. Ҳозирча унинг «Фунун улбалога» («Бадиийлик илмлари») асари маълум бўлиб, бу асар дастлаб «Латойифи Тарозий» («Тарозий совғалари») номи билан ёзилган (1436—37) ва Улуғбекка бағишланган. Ўзбек адабиётшунослик тарихида шеършуносликка дойр ўзбек тилидаги илк назарий қўлланма бўлган «Фунун улбалоға» 5 қисмдан иборат; 1қисмда шеърнинг ғазал, қасида, қитъа, рубоий, маснавий, мусаммат, мустазод, фард ва б. турларига кенг илмий изоҳ берилади; 2қисмда қофия ва радиф масалалари ўрганилиб, қофия шеърнинг асоси эканлиги, қофиясиз шеър бўлиши мумкин эмаслиги таъкидланган; 3қисмда бадиий тасвирнинг гарсеъ, ташбеҳ, и(й) ғом, ирсол улмасал, тазмин, истиора, лаффу нашр, радд улматла сингари 97 тури туркий ва форсийзабон шоирлар асарларидан олинган парчалар асосида тушунтириб берилган; 4қисм ҳажм жиҳатдан асарнинг асосини тишкил этиб, у аруз вазни таҳлилига багишланган. Т. арузни ўзбек тилидаги шеърият билан боғлаб, баҳрлар сонини 40 тага, унинг тармоқлари сонини 366 тага етказган. Арузнинг 120 дан ортиқ тури изоҳланган бу қисмнинг анча варақлари уриниб, бир қанча сўзлар ўчиб кетган; охирги, 5қисм Шарқ шеъриятининг муаммо жанрига бағишланган (бу қисм йўқолган).
Т.нинг ушбу асари яна шуниси билан аҳамиятлики, унда шу пайтгача номлари бизга номаълум бўлган, туркий тилда ижод қилган Муҳаммад Темур Буғо, Ҳожи Ақча Киндий, Бу Насақ, Қутбиддин Сароий, Бу Сиёқа, Жалолий, Шамс Қисорий ҳамда форсийда ёзган Сайфиддин Исфарангий, Мавлоно Сайфиддин, Имом Умид Камолий, Имом Зиёвуддин Форсий, Жалол Самарқандий каби шоирлар эслатилиб, уларнинг асарларидан парчалар келтирилган. «Фунун улбалоға»нинг ягона қўлёзма нусхаси Англиянинг Бодлеан кутубхонасида сақланади. Ана шу нусханинг факсимилеси асосида «Фунун улбалоға» ҳоз. ўзбек ёзувида нашр этилди («Ўзбек тили ва адабиёти» журнали, 2002 й., 1—6сон; 2003 й., 1—3сон).
Ад.: Ҳайитметов А., Темурийлар даврида ўзбек адабиёти, Т., 1996; Ҳайитметов А., Адабий меросимиз уфк,пари, Т., 1997.
Абдуқодир Ҳайитметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.