Tarvuz

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116-b. — ziyouz.com

Tarvuz (Citrullus) — qovoqdoşlar oilasiga mansub bir va köp yillik öt ösimliklar turkumi; poliz ekini. Vatani — Afrika (Misr). Hindistonda 3 ming yildan beri ekiladi. Hindiston, Amerika, Jan. Yevropa, Xitoy, Turkiya, Eron, Yaponiya va Avstraliyada keng tarqalgan. Markaziy Osiyoda T. ekiladigan maydoni jihatidan poliz ekinlari orasida krvundan keyin 2 örinda turadi. Madaniy T.ning xöraki (S. aedulis Pand.), xaşaki (S. colocynthoides Pand.) turlari, yovvoyi T.ning mevasi aççiq 4 turi ma'lum. Xöraki T.ning dunyo böyiça ma'lum bölgan barça navlari 10 ta ekologikgeografik guruhga bölinadi. Örta Osiyo tarvuzi alohida ekologikgeografik guruhni taşkil etadi. Palagi 4—5 m gaça boradi. Ildizi çuqur joylaşgan öq ildiz, barg qöltiklaridan ösib çiqqan jingalaklari yordamida ilaşib, çirmaşib usadi. Barg bandi uzun, barglari bir neça bölakçalardan iborat, rangi oç yaşil, oq va uzun tuklar bilan qoplangan. Otalik va onalik gullari alohidaalohida joylaşgan. Asosan çetdan çanglanadi. T. mevasining şakli yumaloq, ovalsimon, silindrsimon. Pösti qalin (1,5 sm), örtaça (1,1,5 sm), yupqa (1 yemdan kam), qattiq, eti yumşoq, sersuv, serşira, qumoq, ba'zan tolali. Etining rangi qizil, ayrim navlari malinasimon. Uruği, oq sariq, qora, qizil, kulrang. 1000 dona uruği vazni 40—120 g. Mevasi tarkibida 8,0—13,5% quruq modda, 5,8—11% qand (fruktoza; xaşaki tarvuzda 3,2—5% quruq modda, 1,2—3% qand, 1 kg ida 0,09 ozuqa birligi), 90% dan köproq suv, turli vitaminlar (Vr B2 RR) va mineral tuzlar, uruğida 25—30% moy, fitin kislotasi bor. T. issiqsevar, yoruğsevar ösimlik, qurğoqçilikka çidamli, uruği tuproq harorati 14—16° da una boşlaydi (qulay şaroit 20°). Ekilgandan keyin 5—6 kunda unib çiqadi. T.ning ertapişar, örtapişar va keçpişar navlari bor. Ertapişar navlari 80— 90, örtapişarlari 90—100 va keçpişarlari 110—120 kunda pişadi. T. yangiligida iste'mol qilinadi, sanoatda qayta işlaş uçun xom aşyo, xaşaki T. çorvaçilikda şirali ozuqa sifatida foydalaniladi. Tabobatda kamkrnlik, jigar, buyrak, yuraktomir kasalliklarini davolaşda qöllaniladi. Şinni, murabbolar tayyorlanadi. T. puşta kengligi 280—360 sm qilib olingan jöyakning ikki tomoniga tup orasi 70 sm qilib 4—6 sm çuqurlikda ekiladi. Uyalarga 2—3 kun ivitilgan uruğlar 3— 4 tadan taşlanadi, çopik, paytida yagana qilib bittadan ösimlik qildiriladi. Ösuv davrida kator oralari 2—3 marta yumşatiladi (çopiq qilinadi). Tuproq şaroitiga qarab 6—8 marta suv beriladi. T. lalmikor yerlarda ğam yaxşi usadi. Hosildorligi 200—600 s/ga. Özbekistonda T.ning 15 dan ortiq navlari rnlaştirilib, davlat reyestriga kiritilgan. Bulardan eng kup ekiladigan navlari: Guliston, Dilnoz, Korol Kuba 92, Qöziboy, Marmar tarvuz, Manzur, Olmos, Surxon tongi, Özbekiston, Örinboy, Xait qora va b. b. 2000y.lardan boşlab Gollandiya seleksiyasida çikarilgan ertapişar Krisbi, Trofi, Granit 1avlodi duragaylari ekilmoqda. Erta hosil oliş uçun issikxonalarda yoki oçiq dalada plyonka ostida köçatidan ekib yetiştiriş mumkin.

Zararkunandalari: örgimçakkana, poliz şirasi, şum/iya, kök qurt tunlami, oq çivin.

Kasalliklari: fuzarioz, bakterioz.

Ad: Ostonaqulov T.E., Sabzavot ekinlari biologiyasi va östiriş texnologiyasi, T., 1997; Pivovarov V.F., Aromov M.X.,Turdikulov B.X. i dr., Ovoşniye i baxçiviye kulturi v Uzbekistane, M., 2001.

Rafiqjon Hakimov, Rafiqa Ğanixöjayeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАРВУЗ (Citrullus) — қовоқдошлар оиласига мансуб бир ва кўп йиллик ўт ўсимликлар туркуми; полиз экини. Ватани — Африка (Миср). Ҳиндистонда 3 минг йилдан бери экилади. Ҳиндистон, Америка, Жан. Европа, Хитой, Туркия, Эрон, Япония ва Австралияда кенг тарқалган. Марказий Осиёда Т. экиладиган майдони жиҳатидан полиз экинлари орасида крвундан кейин 2 ўринда туради. Маданий Т.нинг хўраки (С. aedulis Pand.), хашаки (С. colocynthoides Pand.) турлари, ёввойи Т.нинг меваси аччиқ 4 тури маълум. Хўраки Т.нинг дунё бўйича маълум бўлган барча навлари 10 та экологикгеографик гуруҳга бўлинади. Ўрта Осиё тарвузи алоҳида экологикгеографик гуруҳни ташкил этади. Палаги 4—5 м гача боради. Илдизи чуқур жойлашган ўқ илдиз, барг қўлтикларидан ўсиб чиққан жингалаклари ёрдамида илашиб, чирмашиб усади. Барг банди узун, барглари бир неча бўлакчалардан иборат, ранги оч яшил, оқ ва узун туклар билан қопланган. Оталик ва оналик гуллари алоҳидаалоҳида жойлашган. Асосан четдан чангланади. Т. мевасининг шакли юмалоқ, овалсимон, цилиндрсимон. Пўсти қалин (1,5 см), ўртача (1,1,5 см), юпқа (1 емдан кам), қаттиқ, эти юмшоқ, серсув, сершира, қумоқ, баъзан толали. Этининг ранги қизил, айрим навлари малинасимон. Уруғи, оқ сариқ, қора, қизил, кулранг. 1000 дона уруғи вазни 40—120 г. Меваси таркибида 8,0—13,5% қуруқ модда, 5,8—11% қанд (фруктоза; хашаки тарвузда 3,2—5% қуруқ модда, 1,2—3% қанд, 1 кг ида 0,09 озуқа бирлиги), 90% дан кўпроқ сув, турли витаминлар (Вр В2 РР) ва минерал тузлар, уруғида 25—30% мой, фитин кислотаси бор. Т. иссиқсевар, ёруғсевар ўсимлик, қурғоқчиликка чидамли, уруғи тупроқ ҳарорати 14—16° да уна бошлайди (қулай шароит 20°). Экилгандан кейин 5—6 кунда униб чиқади. Т.нинг эртапишар, ўртапишар ва кечпишар навлари бор. Эртапишар навлари 80— 90, ўртапишарлари 90—100 ва кечпишарлари 110—120 кунда пишади. Т. янгилигида истеъмол қилинади, саноатда қайта ишлаш учун хом ашё, хашаки Т. чорвачиликда ширали озуқа сифатида фойдаланилади. Табобатда камкрнлик, жигар, буйрак, юрактомир касалликларини даволашда қўлланилади. Шинни, мурабболар тайёрланади. Т. пушта кенглиги 280—360 см қилиб олинган жўякнинг икки томонига туп ораси 70 см қилиб 4—6 см чуқурликда экилади. Уяларга 2—3 кун ивитилган уруғлар 3— 4 тадан ташланади, чопик, пайтида ягана қилиб биттадан ўсимлик қилдирилади. Ўсув даврида катор оралари 2—3 марта юмшатилади (чопиқ қилинади). Тупроқ шароитига қараб 6—8 марта сув берилади. Т. лалмикор ерларда ғам яхши усади. Ҳосилдорлиги 200—600 ц/га. Ўзбекистонда Т.нинг 15 дан ортиқ навлари рнлаштирилиб, давлат реестрига киритилган. Булардан энг куп экиладиган навлари: Гулистон, Дилноз, Король Куба 92, Қўзибой, Мармар тарвуз, Манзур, Олмос, Сурхон тонги, Ўзбекистон, Ўринбой, Хаит қора ва б. б. 2000й.лардан бошлаб Голландия селекциясида чикарилган эртапишар Крисби, Трофи, Гранит 1авлоди дурагайлари экилмоқда. Эрта ҳосил олиш учун иссикхоналарда ёки очиқ далада плёнка остида кўчатидан экиб етиштириш мумкин.

Зараркунандалари: ўргимчаккана, полиз шираси, шум/ия, кўк қурт тунлами, оқ чивин.

Касалликлари: фузариоз, бактериоз.

Ад: Остонақулов Т.Э., Сабзавот экинлари биологияси ва ўстириш технологияси, Т., 1997; Пивоваров В.Ф., Аромов М.Х.,Турдикулов Б.Х. и др., Овощные и бахчивые культуры в Узбекистане, М., 2001.

Рафиқжон Ҳакимов, Рафиқа Ғанихўжаева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.