Tasavvuf

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147–148-b. — ziyouz.com

Tasavvuf TASAVVUF, sufiylik — islomda insonni ruhiy va axloqiy jihatdan komillik sari yöllovçi ta'limot. T. sözining özagi va mazmuni haqida olimlar turli fikr va taxminlar bildirişgan. Ular içida Ibn Xaldunning fikri haqiqatga yaqin deb e'tirof etilgan. U «Muqaddima» asarida T. «suvf» — «jun», «pöstin» sözidan olingan bölişi kerak, zero qadimdan tarkidunyo qilgan zohidlar jundan töqilgan kiyim yoki pöstin kiyib yurişni odat qilganlar, bu bilan ular başang kiyinib yuruvçi axli dunyolardan farqli hayot tarzini özlarida namoyon etganlar, deydi. T. va «sufiy» sözlari 9-a.ning boşlarida yaşagan Abu Hoşim Sufiydan boşlab joriy etilgan. Undan oldingi davrlarda bu atama örnida «zuhd» («zohidlik», «tarkidunyoçilik»), «taqvodorlik», «parhezkorlik» kabi sözlar işlatilgan. Ibn Xaldunning fikriga köra, sahobalar, tobeinlar va ulardan keyingi asr kişilarida hidoyat, ibodat, taqvo va zohidlik kabi qistuyğular mujassam bölgan. Lekin hijratning 2asri va undan keyingi davrga kelib, odamlarning köpçiligida mazkur xususiyatlar örnida dunyoparastlik, din işlariga beparvolik, kibr va riyokorlik kabi salbiy xususiyatlar paydo böla boşlagandan keyin obidlik va zoqidlikni ixtiyor qilgan bir guruh kişilar T. va sufiylik nomi bilan ajralib çiqqanlar. T. turliça talqin qilingan. Mas., Ma'ruf alKarxiy (815 y.v.e.) fikriça, «T. — ğaqiqat sari intiliş, odamlardan tamagirlik qilmaslik va faqirlikni ixtiyor etişdir». Zunnun alMisriy (859 y.v.e.), «Sufiy boylik istab özini çarçatmas va yöqotgan boyligiga açinib, bezovta bölmas», desa, Junayd alBağdodiy (909 y.v.e.) «T. — qalbni sof tutmoq, tuğma zaiflik va noxuş axloqlardan foriğ bölib, hayvoniy va nafsoniy tuyğular ustidan ğalaba qilmoq», deb ta'rif bergan. Yana u «T. bir uy bölsa, şariat unga kiradigan eşikdir», degan. Söfi Olloyor bu ta'rifni quvvatlab:

Şariatsiz kişi uçea havoğa

Köngil berma aningdek xudnamoğa

deb yozadi. Misrlik olim Ibrohim Basyuniy «Islomda tasavvufning paydo bölişi» kitobida hijriy 3 va 4-a.larda yaşab ötgan olimlarning T. haqidagi 40 ta ta'rifini keltiradi. Xulosa qilib aytiş mumkinki, T. islom şariati talablarini ham ixlos bilan bajargan ğolda zuxd, taqvo, kamtarlik kabi olijanob fazilatlarni özida mujassam etib, nafsni poklaş yöli bilan komil inson darajasiga erişişga harakat qilişdan iborat. T.ning öziga xos istilohi mavjud. Mas., T. ilmidan saboq beruvçi şaxs— şayx, murşid, pir, eşon, xoja, mavlo, mavlono, maxdum kabi unvonlar bilan tanilgan. T.dan saboq oluvçi şaxs — murid, solik, axli dil, axli hol, mutasavvif kabi nomlar bilan atalgan. T. böyiça oliy maqomlarga erişgan sohibkaromat pirlar — valiy, avliyo, qutb, aqtob, avtod, çilton, abdol, abror, ahror, nujabo, nuqabo, siddiq, ğavs va h.k. deyilgan. T. ahli ba'zan oşiq, faqir, haqir, darveş, qalandar, zohid, orif, devona, ahli muhabbat, ahli suluk, rijolulğayb, savdoyi, gado kabi atamalar bilan ham ifoda etilgan. T. istilohi asosida ijod etgan şoirlar majoz uslubini tanlaganlar. Şuning uçun haqiqat, majoz, taşbeh, istiora kabi mantiqiy qoidalardan boxabar bölmagan kitobxon Navoiy, Fuzuliy, Atoyi, Umar Xayyom kabi mumtoz adabiyot namoyandalarining şe'rlarini töla anglaşi qiyin keçadi. T. tarixida köpgina olimlar T.ga doir sözlar izohiga bağişlangan luğat va qomuslarni yozib qodsirganlar. Ulardan ayrimlari Özbekiston FA Şarqşunoslik inti qölyozmalar fondida saqlanmoqsa. T. tariqatlarining insoniyat ma'naviyatini yuksaltirişga qöşib kelayotgan benazir hissasi butun dunyo xalqi tomonidan e'tirof etilsada, ba'zan islom olamida T.ga salbiy nazar bilan qaraş, uning tariqatlari, maşoyixlari va karomatlarini inkor etiş közga taşlanadi. Burhoniddin alBiqoiy (1406— 1480)ning «Tasavvuf inqirozi», Abdurahmon Dimaşqiyaning «Naqşbandiya taxlili» kitobi va b. kitoblarda T.ning barça tariqatlari va ularga doir asarlar hamda maşoyixlar qattiq tanqid qilingan. Azizavliyolarning maqbara va mozorlarini ziyorat qiliş şirk deb sanalgan. Vaholanki, ularning bu da'volari şar'an asossizdir.

Islom huquqşunosligida, ya'ni şar'iy körsatmalarni amalga tatbiq etişda 4 ta fiqxiy mazhab bölganidek, T.da ham bir neça tariqatlar şakllangan. Maşhurlari — tayfuriya, junaydiya, hakimiya, qodiriya, yassaviylik, malomatiylar, rifoiya, kubroviylik, suhravardiylik, çiştiya, akbariya, şoziliya, bektoşiya, mavlaviya, naqşbandiya, sanusiya tariqatlaridir. Mustaqillik yillari mamlakatimizda T. tariqatlarini örganiş, unga doir asarlarni tarjima qiliş, atokdi maşoyixlarning maqbaralarini qayta quriş va ta'mirlaşga ahamiyat berilmoqsa. Hakim Termiziy, Najmiddin Kubro, Abduxoliq Ğijduvoniy, Xoja Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqşband, Xoja Ahror Valiy, Şayx Zayniddin, Zangi ota, Şayx Xovandi Tohur va b. köplab T. tariqatlariga mansub piri komillarning xayot va ijodlarini çuqur örganiş, qoldirgan asarlaridan xalqimizni bahramand etiş borasida muayyan işlar qilindi.

Ad.: Komilov N., Tasavvuf (1-kitob), T., 1999; Juzjoniy A. Ş., Tasavvuf va inson, T., 2001; Haqqulov I., Tasavvuf saboqlari, Buxoro, 2000.

Abdulaziz Mansur.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАСАВВУФ, суфийлик — исломда инсонни руҳий ва ахлоқий жиҳатдан комиллик сари йўлловчи таълимот. Т. сўзининг ўзаги ва мазмуни ҳақида олимлар турли фикр ва тахминлар билдиришган. Улар ичида Ибн Халдуннинг фикри ҳақиқатга яқин деб эътироф этилган. У «Муқаддима» асарида Т. «сувф» — «жун», «пўстин» сўзидан олинган бўлиши керак, зеро қадимдан таркидунё қилган зоҳидлар жундан тўқилган кийим ёки пўстин кийиб юришни одат қилганлар, бу билан улар башанг кийиниб юрувчи ахли дунёлардан фарқли ҳаёт тарзини ўзларида намоён этганлар, дейди. Т. ва «суфий» сўзлари 9-а.нинг бошларида яшаган Абу Ҳошим Суфийдан бошлаб жорий этилган. Ундан олдинги даврларда бу атама ўрнида «зуҳд» («зоҳидлик», «таркидунёчилик»), «тақводорлик», «парҳезкорлик» каби сўзлар ишлатилган. Ибн Халдуннинг фикрига кўра, саҳобалар, тобеинлар ва улардан кейинги аср кишиларида ҳидоят, ибодат, тақво ва зоҳидлик каби қистуйғулар мужассам бўлган. Лекин ҳижратнинг 2асри ва ундан кейинги даврга келиб, одамларнинг кўпчилигида мазкур хусусиятлар ўрнида дунёпарастлик, дин ишларига бепарволик, кибр ва риёкорлик каби салбий хусусиятлар пайдо бўла бошлагандан кейин обидлик ва зоқидликни ихтиёр қилган бир гуруҳ кишилар Т. ва суфийлик номи билан ажралиб чиққанлар. Т. турлича талқин қилинган. Мас., Маъруф алКархий (815 й.в.э.) фикрича, «Т. — ғақиқат сари интилиш, одамлардан тамагирлик қилмаслик ва фақирликни ихтиёр этишдир». Зуннун алМисрий (859 й.в.э.), «Суфий бойлик истаб ўзини чарчатмас ва йўқотган бойлигига ачиниб, безовта бўлмас», деса, Жунайд алБағдодий (909 й.в.э.) «Т. — қалбни соф тутмоқ, туғма заифлик ва нохуш ахлоқлардан фориғ бўлиб, ҳайвоний ва нафсоний туйғулар устидан ғалаба қилмоқ», деб таъриф берган. Яна у «Т. бир уй бўлса, шариат унга кирадиган эшикдир», деган. Сўфи Оллоёр бу таърифни қувватлаб:

Шариатсиз киши учеа ҳавоға

Кўнгил берма анингдек худнамоға

деб ёзади. Мисрлик олим Иброҳим Басюний «Исломда тасаввуфнинг пайдо бўлиши» китобида ҳижрий 3 ва 4-а.ларда яшаб ўтган олимларнинг Т. ҳақидаги 40 та таърифини келтиради. Хулоса қилиб айтиш мумкинки, Т. ислом шариати талабларини ҳам ихлос билан бажарган ғолда зухд, тақво, камтарлик каби олижаноб фазилатларни ўзида мужассам этиб, нафсни поклаш йўли билан комил инсон даражасига эришишга ҳаракат қилишдан иборат. Т.нинг ўзига хос истилоҳи мавжуд. Мас., Т. илмидан сабоқ берувчи шахс— шайх, муршид, пир, эшон, хожа, мавло, мавлоно, махдум каби унвонлар билан танилган. Т.дан сабоқ олувчи шахс — мурид, солик, ахли дил, ахли ҳол, мутасаввиф каби номлар билан аталган. Т. бўйича олий мақомларга эришган соҳибкаромат пирлар — валий, авлиё, қутб, ақтоб, автод, чилтон, абдол, аброр, аҳрор, нужабо, нуқабо, сиддиқ, ғавс ва ҳ.к. дейилган. Т. аҳли баъзан ошиқ, фақир, ҳақир, дарвеш, қаландар, зоҳид, ориф, девона, аҳли муҳаббат, аҳли сулук, рижолулғайб, савдойи, гадо каби атамалар билан ҳам ифода этилган. Т. истилоҳи асосида ижод этган шоирлар мажоз услубини танлаганлар. Шунинг учун ҳақиқат, мажоз, ташбеҳ, истиора каби мантиқий қоидалардан бохабар бўлмаган китобхон Навоий, Фузулий, Атойи, Умар Хайём каби мумтоз адабиёт намояндаларининг шеърларини тўла англаши қийин кечади. Т. тарихида кўпгина олимлар Т.га доир сўзлар изоҳига бағишланган луғат ва қомусларни ёзиб қодцирганлар. Улардан айримлари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти қўлёзмалар фондида сақланмоқца. Т. тариқатларининг инсоният маънавиятини юксалтиришга қўшиб келаётган беназир ҳиссаси бутун дунё халқи томонидан эътироф этилсада, баъзан ислом оламида Т.га салбий назар билан қараш, унинг тариқатлари, машойихлари ва кароматларини инкор этиш кўзга ташланади. Бурҳониддин алБиқоий (1406— 1480)нинг «Тасаввуф инқирози», Абдураҳмон Димашқиянинг «Нақшбандия тахлили» китоби ва б. китобларда Т.нинг барча тариқатлари ва уларга доир асарлар ҳамда машойихлар қаттиқ танқид қилинган. Азизавлиёларнинг мақбара ва мозорларини зиёрат қилиш ширк деб саналган. Ваҳоланки, уларнинг бу даъволари шаръан асоссиздир.

Ислом ҳуқуқшунослигида, яъни шаръий кўрсатмаларни амалга татбиқ этишда 4 та фиқхий мазҳаб бўлганидек, Т.да ҳам бир неча тариқатлар шаклланган. Машҳурлари — тайфурия, жунайдия, ҳакимия, қодирия, яссавийлик, маломатийлар, рифоия, кубровийлик, суҳравардийлик, чиштия, акбария, шозилия, бектошия, мавлавия, нақшбандия, санусия тариқатларидир. Мустақиллик йиллари мамлакатимизда Т. тариқатларини ўрганиш, унга доир асарларни таржима қилиш, атокди машойихларнинг мақбараларини қайта қуриш ва таъмирлашга аҳамият берилмоқца. Ҳаким Термизий, Нажмиддин Кубро, Абдухолиқ Ғиждувоний, Хожа Аҳмад Яссавий, Баҳоуддин Нақшбанд, Хожа Аҳрор Валий, Шайх Зайниддин, Занги ота, Шайх Хованди Тоҳур ва б. кўплаб Т. тариқатларига мансуб пири комилларнинг хаёт ва ижодларини чуқур ўрганиш, қолдирган асарларидан халқимизни баҳраманд этиш борасида муайян ишлар қилинди.

Ад.: Комилов Н., Тасаввуф (1-китоб), Т., 1999; Жузжоний А. Ш., Тасаввуф ва инсон, Т., 2001; Ҳаққулов И., Тасаввуф сабоқлари, Бухоро, 2000.

Абдулазиз Мансур.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.