Taşqi savdo
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176–177-b. — ziyouz.com
Taşqi savdo — bir mamlakatning boşqa mamlakat yoki mamlakatlar bilan olib boradigan savdosi. Mamlakatdan tovarlar çikariş (eksport) va mamlakatga tovarlar kiritiş (import) dt taşkil topadi. Eksport va import yiğindisi mamlakatning T.ye. aylanmasini taşkil etadi. Mamlakatlar örtasida savdosotiqnint rivojlanişi ikki tomonlama foyda oliş imkonini beradi. T.ye. mamlakatlararo iktisodiy munosabatlarning eng oddiy va eng kad. şaklidir. Kds. Misr, Yunoniston va Rim quldorlik tuzumi davridayoq boşqa mamlakatlar bilan ikki tomonlama savdosotiq munosabatlarini amalga oşirgan. Insoniyat tarixida birinçi marta Şarq va Ğarb dunyosini bir-biri bilan boğlagan Buyuk Ipak puli kitalararo savdoni yölga qöydi. Bu yöl hoz. Özbekiston hududida joylaşgan şaharlarda savdosotiqning keng kuloç yoyişiga olib kelgan edi.
T.sning rivojlanişiga Buyuk geografik kaşfiyotlaraan söng yangi dengiz yöllarining oçilişi kuçli turtki böldi. Ayniqsa, sanoat, maşinalaşgan işlab çiqariş. xalqaro xöjalik aloqalarini yanada rivojlantirib yubordi. Yangi tarmoklar, işlab çiqariş. turlarining paydo bölişi, mehnat unumdorligining oşişi işlab çiqarilgan mahsulotlarning içki iste'moldan taşqari qismini çet ellarga çiqariş va sotiş imkonini berdi. Ayni paytda kupçilik mamlakatlarda xom aşyo resurslariga ehtiyoj keskin oşdi. Natijada taşqi oldisotdi harakatlarini amalga oşirişni uygunlaştiradigan xalqaro bozor qaror topdi.
T.s.ning rivojlanişi asosida xalqaro mehnat taqsimoti va D. Rikardo asoslab bergan qiyosiy ustunlik qoidasi yotadi. Bu kridaga köra alohida şaroitlarning mavjudligi, xususan, qulay geografik joylaşuv, noyob tabiiy resurslar ayrim mamlakatlarga tovar va xizmatlarning ayrim turlarini i. ç.da muayyan ustunliklar beradi. Mamlakat özining qiyosiy ustunligidan foydalanib ayrim tovar turlarini işlab çiqariş.ga ixtisoslaşadi, mahsulotlarini boşqa mamlakatlarga ham sotiş maqsadida katta mikdorda va yuqori sifatda işlab çiqariş.ga xarakat qiladi. Bunday tovar va xizmatlarni uzlarida işlab çiqarmaydigan boşqa mamlakatlar, işlab çiqarganda ham ularga ketadigan sarfxarajatlarning nisbatan yuqoriligini hisobga olib, taşqaridan tovar va xizmatlarni kiritiş yölini tutadilar.
Özbekiston Respublikasi jahonning 140 dan ortiq mamlakatlari bilan savdosotiq aloqalarini amalga oşirmoqda. 2003 y.da Özbekistonning taşqi savdo aylanmasi 6,7 mlrd. AQŞ dollarini taşkil etdi. Bu körsatkiç 2002 yilga nisbatan 17,3% kupdir. Uning T.s.da jahonning iqtisodiy rivojlangan mamlakatlari hissasi ortib bormoqda. Özbekiston savdo aylanmasining 62% uzoq xorij mamlakatlariga, 38% esa MDH mamlakatlari hissasiga töğri kelmoqda. Özbekistonning hoz. asosiy savdo hamkorlari — Buyuk Britaniya, Germaniya, Yaponiya, Şveysariya, AKŞ, Janubiy Koreya, Rossiya, Italiya, Niderlandiya, Belgiya, Turkiya, Fransiya, Xitoy va b. davlatlar. Respublika T.s.ning 60%dan ziyodroği Yevropaga, 33% Osiyo, 6,5% Amerika qit'asi mamlakatlari hissasiga töğri keladi (2003). Taşqariga tovar çiqariş tarkibida maşina va asbobuskunalar, rangli metallar va energiya vositalari örin olmoqda. Asosiysi — Özbekistonning T.s.da faqat xom aşyo vositalari bilan qatnaşuviga barham berilmoqsa, eksport tarkibi sezilarli kengaymoqda. Rivojlangan mamlakatlar bilan savdo aloqalari çetdan qöşimça moddiymoliyaviy resurslarni jalb kiliş, işlab çiqariş.ga ilgor texnika va texnologiyani joriy etiş, içki iste'mol bozorini turlituman keng xalq iste'moli tovarlari bilan töldiriş, xizmat körsatiş sohasida xorij tajribasidan foydalaniş, qöşimça iş örinlarini yaratihda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Mamlakatning T.ye. siyosatini Özbekiston Respublikasi Taşqi iqtisodiy aloqalar Agentligi amalga oşiradi. T.ye. «Özbekiston Respublikasining taşqi iqtisodiy faoliyati töğrisida» (1991, 14 iyun), «Valyutani tartibga soliş töğrisida» (1993, 7 may), «Davlat bojxona xizmati töğrisida» (1997, 29 avg.) qonunlari, «Bojxona kodeksi» (1997, 27 dek.) va b. qonun va qarorlar, meyoriy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Mamlakatlar örtasida T.ye.ni tartibga solişda Jahon savdo taşkiloti muhim rol öynaydi.
Nurislom Töxliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАШҚИ САВДО — бир мамлакатнинг бошқа мамлакат ёки мамлакатлар билан олиб борадиган савдоси. Мамлакатдан товарлар чикариш (экспорт) ва мамлакатга товарлар киритиш (импорт) дт ташкил топади. Экспорт ва импорт йиғиндиси мамлакатнинг Т.е. айланмасини ташкил этади. Мамлакатлар ўртасида савдосотиқнинт ривожланиши икки томонлама фойда олиш имконини беради. Т.е. мамлакатлараро иктисодий муносабатларнинг энг оддий ва энг кад. шаклидир. Кдц. Миср, Юнонистон ва Рим қулдорлик тузуми давридаёқ бошқа мамлакатлар билан икки томонлама савдосотиқ муносабатларини амалга оширган. Инсоният тарихида биринчи марта Шарқ ва Ғарб дунёсини бир-бири билан боғлаган Буюк Ипак пули китьалараро савдони йўлга қўйди. Бу йўл ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида жойлашган шаҳарларда савдосотиқнинг кенг кулоч ёйишига олиб келган эди.
Т.снинг ривожланишига Буюк географик кашфиётлараан сўнг янги денгиз йўлларининг очилиши кучли туртки бўлди. Айниқса, саноат, машиналашган ишлаб чиқариш. халқаро хўжалик алоқаларини янада ривожлантириб юборди. Янги тармоклар, ишлаб чиқариш. турларининг пайдо бўлиши, меҳнат унумдорлигининг ошиши ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг ички истеъмолдан ташқари қисмини чет элларга чиқариш ва сотиш имконини берди. Айни пайтда купчилик мамлакатларда хом ашё ресурсларига эҳтиёж кескин ошди. Натижада ташқи олдисотди ҳаракатларини амалга оширишни уйгунлаштирадиган халқаро бозор қарор топди.
Т.с.нинг ривожланиши асосида халқаро меҳнат тақсимоти ва Д. Рикардо асослаб берган қиёсий устунлик қоидаси ётади. Бу кридага кўра алоҳида шароитларнинг мавжудлиги, хусусан, қулай географик жойлашув, ноёб табиий ресурслар айрим мамлакатларга товар ва хизматларнинг айрим турларини и. ч.да муайян устунликлар беради. Мамлакат ўзининг қиёсий устунлигидан фойдаланиб айрим товар турларини ишлаб чиқариш.га ихтисослашади, маҳсулотларини бошқа мамлакатларга ҳам сотиш мақсадида катта микдорда ва юқори сифатда ишлаб чиқариш.га харакат қилади. Бундай товар ва хизматларни узларида ишлаб чиқармайдиган бошқа мамлакатлар, ишлаб чиқарганда ҳам уларга кетадиган сарфхаражатларнинг нисбатан юқорилигини ҳисобга олиб, ташқаридан товар ва хизматларни киритиш йўлини тутадилар.
Ўзбекистон Республикаси жаҳоннинг 140 дан ортиқ мамлакатлари билан савдосотиқ алоқаларини амалга оширмоқда. 2003 й.да Ўзбекистоннинг ташқи савдо айланмаси 6,7 млрд. АҚШ долларини ташкил этди. Бу кўрсаткич 2002 йилга нисбатан 17,3% купдир. Унинг Т.с.да жаҳоннинг иқтисодий ривожланган мамлакатлари ҳиссаси ортиб бормоқда. Ўзбекистон савдо айланмасининг 62% узоқ хориж мамлакатларига, 38% эса МДҲ мамлакатлари ҳиссасига тўғри келмоқда. Ўзбекистоннинг ҳоз. асосий савдо ҳамкорлари — Буюк Британия, Германия, Япония, Швейцария, АКШ, Жанубий Корея, Россия, Италия, Нидерландия, Бельгия, Туркия, Франция, Хитой ва б. давлатлар. Республика Т.с.нинг 60%дан зиёдроғи Европага, 33% Осиё, 6,5% Америка қитъаси мамлакатлари ҳиссасига тўғри келади (2003). Ташқарига товар чиқариш таркибида машина ва асбобускуналар, рангли металлар ва энергия воситалари ўрин олмоқда. Асосийси — Ўзбекистоннинг Т.с.да фақат хом ашё воситалари билан қатнашувига барҳам берилмоқца, экспорт таркиби сезиларли кенгаймоқда. Ривожланган мамлакатлар билан савдо алоқалари четдан қўшимча моддиймолиявий ресурсларни жалб килиш, ишлаб чиқариш.га илгор техника ва технологияни жорий этиш, ички истеъмол бозорини турлитуман кенг халқ истеъмоли товарлари билан тўлдириш, хизмат кўрсатиш соҳасида хориж тажрибасидан фойдаланиш, қўшимча иш ўринларини яратиҳда муҳим аҳамият касб этмоқда.
Мамлакатнинг Т.е. сиёсатини Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий алоқалар Агентлиги амалга оширади. Т.е. «Ўзбекистон Республикасининг ташқи иқтисодий фаолияти тўғрисида» (1991, 14 июнь), «Валютани тартибга солиш тўғрисида» (1993, 7 май), «Давлат божхона хизмати тўғрисида» (1997, 29 авг.) қонунлари, «Божхона кодекси» (1997, 27 дек.) ва б. қонун ва қарорлар, меъёрий ҳужжатлар билан тартибга солинади.
Мамлакатлар ўртасида Т.е.ни тартибга солишда Жаҳон савдо ташкилоти муҳим роль ўйнайди.
Нурислом Тўхлиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.