Tatar tili
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 156–157-b. — ziyouz.com
Tatar tili — turkiy tillardan biri. Rossiya Federatsiyasining Tatariston Respublikasida, Boşqirdiston, Çuvaşiston, Mariy El, Udmurtiya, Mordoviya respublikalari va köplab viloyatlarining ayrim tumanlarida, şuningdek, Örta Osiyoda, Qozoğiston va Ozarbayjon respublikalarida tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 7 mln. kişiga yaqin (20-a. oxiri). Sezilarli fonetik va morfologik tafovutlarga ega bölgan 3 lahjasi bor: örta, ğarbiy (yoki mişar), şarqiy (yoki sibir tatarlari lahjasi).
T.t. fonetikasi 10 unli fonemaning mavjudligi, labtiş v fonemasining, ç qorişiq undoşining yökligi, ba'zi unlilar pozitsiyasining umumturiy holatdan farqlanişi bilan ajralib turadi. Morfologiyasida analitik zamon şakllari, yetakçi fe'lning kömakçi fe'llar bilan qöşilib, harakatning davomiyligi, jadalligi, tugallangantugallanmaganligi kabi ma'nolarni ifodalaşi keng tarqalgan. Leksikasida arabça, forsça, rusça va rus tili orqali özlaşgan baynalmilal sözlar köpçilikni taşkil etadi. Eski adabiy T.t. yozma yodgorliklari 13-a.ga mansub. 19-a.ning örtalaridan adabiy til xalq tili bilan yaqinlaşa boşlaydi. Hoz. adabiy T.t. fonetik va leksik jihatdan örta lahjaga, morfologik jihatdan ğarbiy lahjaga yaqin. Yozuvi 1927 y. gaça arab grafikasi, 1927—39 y. larda lotin grafikasi, 1939 y. dan rus grafikasi asosida şakllangan.
Ad.: Sovremenniy tatarskiy literaturniy yazik. Leksikologiya fonetika, morfologiya, sintaksis, M, 1969—71; Tatarskaya grammatika v tryox tomax, Kazan, 1993.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАТАР ТИЛИ — туркий тиллардан бири. Россия Федерациясининг Татаристон Республикасида, Бошқирдистон, Чувашистон, Марий Эл, Удмуртия, Мордовия республикалари ва кўплаб вилоятларининг айрим туманларида, шунингдек, Ўрта Осиёда, Қозоғистон ва Озарбайжон республикаларида тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 7 млн. кишига яқин (20-а. охири). Сезиларли фонетик ва морфологик тафовутларга эга бўлган 3 лаҳжаси бор: ўрта, ғарбий (ёки мишар), шарқий (ёки сибир татарлари лаҳжаси).
Т.т. фонетикаси 10 унли фонеманинг мавжудлиги, лабтиш в фонемасининг, ч қоришиқ ундошининг йўклиги, баъзи унлилар позициясининг умумтурий ҳолатдан фарқланиши билан ажралиб туради. Морфологиясида аналитик замон шакллари, етакчи феълнинг кўмакчи феъллар билан қўшилиб, ҳаракатнинг давомийлиги, жадаллиги, тугаллангантугалланмаганлиги каби маъноларни ифодалаши кенг тарқалган. Лексикасида арабча, форсча, русча ва рус тили орқали ўзлашган байналмилал сўзлар кўпчиликни ташкил этади. Эски адабий Т.т. ёзма ёдгорликлари 13-а.га мансуб. 19-а.нинг ўрталаридан адабий тил халқ тили билан яқинлаша бошлайди. Ҳоз. адабий Т.т. фонетик ва лексик жиҳатдан ўрта лаҳжага, морфологик жиҳатдан ғарбий лаҳжага яқин. Ёзуви 1927 й. гача араб графикаси, 1927—39 й. ларда лотин графикаси, 1939 й. дан рус графикаси асосида шаклланган.
Ад.: Современный татарский литературный язык. Лексикология фонетика, морфология, синтаксис, М, 1969—71; Татарская грамматика в трёх томах, Казань, 1993.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.