Tatariston

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157–161-b. — ziyouz.com

Tatariston (Tatarstan), Tatariston Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika, Şarqiy Yevropa tekisligida joylaşgan. Mayd. 68 ming km2, Aholisi 3,8 mln. kişi (2002). Poytaxti — Qozon ş. 43 tuman, 20 şahar, 20 şaharça bor.

Davlat tuzumi. T. — respublika. Davlat boşliği prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Davlat kengaşi (parlament), ijroçi hokimiyatni Vazirlar Mahkamasi (hukumat) amalga oşiradi.

Tabiati. T. hududining aksariyat qismi Volganing söl sohilidagi tekislikdan iborat. Çekka jan.şarkda BugulmaBelebey qirlari, öng sohilda Volga böyi qirlari joylaşgan. Neft, gaz, bitum, gips, ohaktoş, dolomit, qönğir kumir, torf konlari bor. Iklimi mö'tadil kontinental. Yanv.ning örtaça trasi —13° dan —15° gaça, iyulda 19—20°. Yillik yoğin — 400—450 mm. Asosiy daryolari — Volga va Kama hamda Kamaning irmoqlari — Vyatka, Ij, Oq Idil. Quyi Kama va Samara suv omborlarining bir qismi T. hududida. T.ning şim. qismi örmon zonasida, jan. kismi örmondaşt zonasida joylaşgan. Tuprokdari podzol, kulrang örmon va qora tuproqlar. Butun hududning 16% örmon (toğterak, oq qayin, lipa, eman, zarang daraxtzorlari). Hayvonot dunyosi: böri, tulki, buğu, tiyin, burunduk,, suğur, quyon, quşlardan karqur, kaklik, töxtatuvaloq va b. Quyi Kama milliy boği, VolgaKama qöriqxonasi taşkil etilgan.

Aholisi, asosan, tatarlar (48,5%) va ruslar (43,3%)dan iborat. Çuvaş, mordva, udmurt, ukrain va b. ham yaşaydi. Şahar aholisi 74%. Davlat tillari — tatar va rus tillari. Dindorlari — musulmon sunniylar va xristianlar. Yirik şaharlari: Qozon, Naberejniye Çelni, Almat, Nijnekamsk, Zelenodolsk.

Tarixi. T. hududida odam ilk paleolit davridan yaşay boşlagan. Toş davrining barça bosqiçlariga xos manzilgohlar topilgan. 6—7-a.larda T.ning Turk xoqonligi bilan aloqasi kuçaygan. 9-a.gaça hozirgi T. hududida major (madyar) qabilalari yaşagan. Keyinçalik ularni VolgaKama bulğorlari surib çiqargan. 10—14-a.larda T. VolgaKama Bulğoriyasi tarkibiga kirgan. 1236 y. möğullar bostirib kelgan va u 1241 y.da Oltin Örda xonligiga qöşib olingan. 14-a. oxiri — 15-a. boşlarida Qozon tatarlari şakllana bordi va Oltin Örda barbod bölgaç, T. hududida Qozon xonligi taşkil topdi (1438). Rus qöşinlarining yurişlari (1545—52) natijasida Kozon xonligi bosib olindi. 1708 y.da Qozon guberniyasi taşkil etildi. 18— 19-a.larda ölkada sanoat va madaniyat rivojlandi. Movut töqiş, kemasozlik, könçilik, mis eritiş, sovungarlik korxonalari barpo etildi. 1804 y. Qozon universiteti oçildi. 1861 y. dehqrnlar islohotidan keyin dehqonlarning Bezdna qözğoloni bölib, uni talabalar ham köllab-quvvatladilar. T. mehnatkaşlari 1905-07 y.lardagi inqilobda faol qatnaşdilar. 1917 y. fev. inqilobidan söng milliy demokratik taşkilotlar, jumladan, tanikli inqilobçi M. Vaxitov boşçiligida Musulmon sotsialistik qömitasi tuzildi. 1917 y. 26 okt. (8 noyab.)da Qozonda Şöro hokimiyati örnatildi. 1918—19 y.larda T. hududi 2 marta oq gvardiyaçilar qöliga ötdi. 1920 y. 27 mayda RSFR tarkibida T. ASSR taşkil etildi. 1990 y. 27 avgustda T. Oliy Kengaşi respublikaning davlat suverenitetini e'lon qildi. 1992 y.dan T. Respublikasi deb atala boşladi, 1991 y. prezident lavozimi ta'sis etildi.

Xöjaligi. T. — Rossiya Federatsiyasi tarkibida iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan respublikalardan biri. Yalpi mahsulotda sanoatning uluşi 46,2%, qişloq xöjaligi.niki 7,5%, qurilişniki 8,2%, transportniki 5,1%.

Sanoati. Katta neft konlari oçilişi tufayli iqtisodiyotda tub özgarişlar röy berdi. Romaşka, Şugurovo, Bavli va Zay daryosi böylaridagi neft va gaz konlari işga tuşirildi. Nijnekamsk neft kimyosi sanoatining yirik markaziga aylandi. Qozon şahridagi Kreml, nekamskşina» işlab çiqariş. birlaşmalari). Kime sanoati (Qozondagi sintetik kauçuk va rözğor kimyosi, Mendeleyevskdagi kimyo zdlari), maşinasozlik va metall işlaş (Naberejniye Çelnidagi köp yuk ortiladigan maşinalar, Qozon, Bugulma, Yelabuga, Çistopol, Zelenodolskdagi kompressor, neft va transport maşinauskunalari, gaz apparatlari, stanok, EHM, vertolyot, soat va sovutkiç işlab çiqariş.), motorsozlik (aviadvigatellar), tibbiyot (kimyofarmatsevtika birlaşmasi, davolaş asbobuskunalari) sanoati rivojlangan. Yengil sanoatda könpoyabzal, möynaçilik, tikuv, trikotaj, ziğir tolasini qayta işlaş va b., oziq-ovqat sanoatida göşt, sut, sariyoğpişloq, qandşakar tarmoklari yetakçi hisoblanadi. Bu tarmoklarning korxonalari Qozon, Zelenodolsk, Çistopolda joylaşgan.Yoğoçsozlik sanoati durust rivojlangan. Elektr energetika sanoati mazut va tabiiy gaz negiziga qurilgan (Nijnekamsk va b. issiqlik elektr styalari).

Qişloq xöjaligi donçorvaçilik yönalişida rivojlangan. Burdoy, suli, greçixa, javdar, arpa, qand lavlagi, kungaboqar, makkajöxori, kartoşka, sabzavot, texnika va yemxaşak ekinlari yetiştiriladi. Ğarbda boğdorçilikka e'tibor beriladi. Çorvaçiligida qoramol, çöçqa, qöy va eçki, parranda boqiladi. Quyonçilik va asalariçilik rivojlangan.

Transporti. T.da avtomobil, t.y., havo transporti rivojlangan T.y. uzunligi — 879 km, qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. — 12357 km. Volga, Oq Idil, Vyatka daryolarida kema qatnaydi (içki suv yöllari uz. — 933 km). Krzon ş.da xalqaro aeroport bor. T. hududida bir neça yirik neft va gaz quvurlari, jumladan Almatdan Şarqiy Yevropaga tortilgan neft quvuri, şim.ğarbda Urengoy—Markaziy Rossiya va Urengoy — Pomari—Ujgorod qit'alararo gaz quvurlari ötadi.

Tibbiy xizmati. T.da 15 ming vraç aholiga tibbiy xizmat körsatadi. Har 10 ming aholiga 44 vraç töğri keladi. Vraçlar Qozondagi tibbiyot intida tayyorlanadi. 150 dan ortiq sanatoriykurort muassasalari, jumladan, Bakirovo, Vasilyevo, Ijevsk mineral suvi. Varzi-Yatçi kurortlari, Tarlovkadagi iklimiy kurort mavjud.

Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. 20-a.ning 90y.lari oxirida 24 mingdan köproq maktabda 500 mingdan ziyod, 65 ta örta maxsus öquv yurtida 55 ming öquvçi, 15 ta oliy öquv yurtida 70 mingga yaqin talaba ta'lim oldi. Muhim oliy öquv yurtlari: Qozon unti, texnika, tibbiyot, texnologiya untlari, veterinariyatibbiyot akademiyasi. RF Fanlar akademiyasining Qozon ilmiy markazi, neft i.t. va loyiha inti, kompressor maşinasozlik ilmiy işlab çiqariş. birlaşmasida i.t.lar olib boriladi. Qozonda T. birlaşgan davlat muzeyi, Tasviriy san'at muzeyi, Adabiyot muzeyi, Bugulmada ölkaşunoslik muzeyi va b. muzeylar bor.

Adabiyoti. T. yozma adabiyoti boy tarixga ega. Şoir Ğalining «Yusuf va Zulayho» dostoni (13-a. boşi), muallifi noma'lum bölgan «Kesikboş» va «Taqvodorlarga nasihat» asarlari bizgaça yetib kelgan. Qozon xonligi Rossiyaga qöşib olinişi va xalqning istibdodga qarşi kuraşi adabiyotda öz aksini topdi («Pugaçyov haqida qöşiq» va b.). Örta asrlarda tatar mumtoz adabiyoti sufiylik ruxida davom etdi.

19-a. tatar şe'riyatida realizm uslubi qaror topdi. Abdujabbor Qandaliy (1797—1860), Miftohitdin Oqmulla (1831—95) va Yakov Yemelyanov (1848— 99) şu oqimning atoqli namoyandalaridir. 19-a. oxirlarida ma'rifatparvarlik harakati kuçaydi. Qayum Nosiriy (1825—1902) adabiy va ilmiyma'rifiy asarlari bilan zamonaviy tatar tiliga asos soldi. Şu davrda dastlabki roman va dramalar paydo böldi. 20-a. boşlarida A.Töqay, O.Ibrohimov, Majid Ğafuriy va b. adiblar tatar xalqining oğir ahvoli va istibdodga qarşi kayfiyatini, adolatga bölgan orzuumidlarini ifoda etdilar. Okt. inqilobidan söng tatar adabiyoti ham sovet adabiyoti özanidan borişga majbur böldi. 2jahon uruşida qatnaşgan va uning dahşatlarini tasvirlagan tatar adiblari F.Karim, A.Aliş, O.Qutuylar orasida Musa Jalil alohida ajralib turadi. Uning faşistlar zindonida yozgan «Maobit daftari» şe'rlar kitobi muallifga abadiyat keltirdi. 20-a.ning 2yarmida ijod qilgan şoirlardan I.Yuzeyev, Ş.Galiyev, S.Sulaymonova, R.Xarisov, yozuvçilardan N. Fattoh, G.Muxametşin, dramaturglardan Yu.Aminov, S.Şakurov, T. Minullinlar xalq hayotini imkon qadar haqqoniy yoritişga intildilar. T. bilan Özbekiston örtasidagi madaniy va, ayniqsa adabiy aloqalar uzok, ötmişda boşlangan. Ikki xalqning yozma va oğzaki ijodiyoti bir-biriga yaqin. Tatar yozuvçilariga Alişer Navoiy ijodining ta'siri kuçli bölgan. Adiblardan Muhammadyor, A.Qandaliy, Q.Nosiriy, O.Ibrohimov, A.Töqay va b. Navoiy asarlarini ğoyat qiziqib örganganlar. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida ikki xalqning adabiy va madaniy aloqalari rivojida tatar matbuotining roli katta böldi, tatar tilidagi gaz. va jurnalilar Turkistonda keng tarqaldi. H.H.Niyoziy, Söfizoda, Mirmuhsin Şermuhamedov, Abdulla Qodiriy va b. özbek adiblari tatar matbuoti va adabiyotidan bahramand böldilar. A.Töqay, O.Ibrohimov, F.Amirxon, Musa Jalil va b. tatar yozuvçilarining nazmiy va nasriy asarlari özbek tiliga, Abdulla Qodiriy, Oybek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon, Mirtemir, Zulfiya, Asqad Muxtor, E'tibor Oxunova va b.ning asarlari tatar tiliga tarjima qilingan. Me'morligi va tasviriy san'ati. T. hududida neolit davriga mansub kuş va hayvonlarning haykalçalari, naqşin guldor sopol idişlar, jez davriga oid bezak buyum va idişlar topilgan. Volga böyi bulğorlarining Suvara, Bilyar, Bulğor va b. şaharlarida mudofaa inşootlari, töğri burçakli turar joylarning qoldiqlari, imoratlarning vayronalari (10—13-a.lar) saqlanib qolgan. Oltin Örda xonligi xukmdorligi davrida (13-a. örtalari) ğişt va toşdan Örta Osiyo me'morligi uslubiga yaqin bölgan rasmlar, rangdor keramika, naqşli öymakorlik bilan bezatilgan qal'a, saroy, hammom, maqbaralar qurilgan. Qozon xonligi Rossiya tomonidan bosib olingaç, rus me'morligining ta'siri kuçaydi (Qozon Kremli, 16-a.). 18-a.da qisman barokko uslubi yoyildi, 19-a.da rus klassitsizmining ta'siri sezildi (Kozon unti, 1825—30). 20-a. boşlarida qorişiq me'morlik rayem böldi, yoğoç uylar köproq qurildi. Amaliy bezak san'ati turlaridan zargarlik, zardözlik, patsiz gilam töqiş, çarmdözlik, toş va yoğoç öymakorligi rivojlandi.

20-a.ning 20y.laridan T. me'morligi umumittifoq yönalişidan bordi. Eski şaxarlar (Qozon, Bugulma, Çistopol va b.) qayta kurildi, yangi şaharlar (Nijnekamsk, Naberejniye Çelni va b.) barpo etildi. Jamoat binolaridan Qozondagi Matbuot uyi (1933—37, me'mor S.Pen), Musa Jalil nomidagi opera va balet teatri (1933 — 56, me'mor N.Skvorsov va I.Gaynutdinov), Qozon ş.dagi stadion (1960, me'mor P.Sanaçin va b.), konservatoriyaning konsert zali (1967, me'mor M.Agişev va b.), sirk (1967, me'mor G.Piçuyev) qurildi.

19-a.da rangtasvir va grafika san'ati (L.Kryukov, V. Turin) rivojlana boşladi. 1895 y. Qozonda oçilgan rassomlik maktabida P. Benkov, N.Feşin va b. dare berdi. 20-a. boşlarida M.Galeyev, G.Gumarov kabi dastlabki grafik bezakçilar voyaga yetdi. 20-a.ning 20—30y.larida rassomlar (rangtasvirçi, haykaltaroş va fafik B.I.Urmançe, haykaltaroş S.Oxun, grafik F.Tohirov) ijod qila boşladi. 60—90y.larda I.Rafiqov, G.Rahmonqulov, L.Fattohov, X.Yoqubov, N.Odilov, R.Nigmatullina, V.Malikov, 3. Gimayev, K. Nafikov kabi rassomlar, I. Kolmogorseva, I.Yazinin kabi grafiklar ijodi maşhur böldi.

Musiqasi. T. professional musiqasi xalq oğzaki ijodi an'analari asosida vujudga kelgan. Musiqiy folklorda qöşiqçilik asosiy örin tutadi: uzun kuy (lirik aşulalar), qisqa kuy (hazil va öyin qöşiqlari), takmak (lapar), munojot (diniy qöşiqlar), bayt (epik termalar) va b.

Hoz. xalq qöşiklarining aksariyati garmon yoki bayan jörligida ijro etiladi. Çolğu asboblari: quray (nay turi), çangqöbiz, mandolina, domra, gusli va b. 1920y.lardan G.Kamol nomidagi musikali teatr T. milliy musika madaniyatining markazlaridan biriga aylandi.

Teatr musiqasi, ommaviy qöşiq janrlari rivojiga S. Saydaşev katta hissa qöşgan. «Soniya», «Işçi» kabi dastlabki tatar operalari şu teatrda qöyildi. 20y.lardan musiqa texnikumlari, radiomarkaz, opera studiyasi oçildi; 1937 y. A. Töqay nomidagi filarmoniya, aşula va raqs ansambli, Xalq ijodi uyi, 1939 y. T. opera va balet teatri taşkil etildi. Opera janrini N. Jiganov, X .Valiullin, M. Muzafarov, J. Fayzi, baletni F.Yarullin va b., musiqiy komediyani J. Fayzi rivojlantirdilar. A. Abbosov, Z.Bayraşeva, A. Izmaylova, G.Kaybitskaya, M. Bulatova, F.Nasriddinova, M.Rahmonqulova, Z.Xizmatullina, V.Şaripova kabi xonandalar, X.Fazlullin, J.Sadrijiganov kabi dirijyorlar, M. Nigmedzyanov, 3. Saydaşeva, J. Fayzi kabi musiqaşunoslar maşhur. Musiqa kadrlari Qozon pedagogika intining musika ftida, konservatoriya va uning huzuridagi maxsus maktabda, musiqa maktablarida tayyorlanadi.

Teatri. Xalq öyinlari va tomoşalari T. teatr san'atining ilk manbalari böldi. Milliy teatr 19-a. oxiri

— 20-a. boşlarida şakllana boşladi, dastlabki havaskor teatr truppalari vujudga keldi. 1906 y. Qozonda tatar tilidagi birinçi teatr tomoşalari körsatildi. 1920 y. turli teatr jamoalari asosida «Birinçi namunali tatar davlat truppasi» (1939 y.dan G.Kamol nomidagi T. akademik teatri) tuzildi. 20—30y.larda tatar teatri tez sur'atlar bilan rivojlandi. Ketma-ket teatrlar: «Sabançi» (1920), «Eşçi» (1932), Kuçma teatr (1933), G.Kamol nomidagi teatrning qişloq filiali, Menzeli qişloq teatri (1935) taşkil etildi. Ularning sahnasida mahalliy dramaturglardan K.Tinçurinning «Amerikalik», «Yelkansiz qayiq», «Kandra daryosida», F.Burnaşning «Keksa Kamol», T. Izzatning «Uçqunlar», «Oqimlar», şuningdek, U.Şekspir, F.Şiller, P.Bomarşe, N.Gogol pyesalari qöyildi. 50— 60y.larda rej.larning yangi avlodi (M.Salimjonov, P.Isanbet, R.Tumaşev, M. Mustafin) teatr sohasida iş boşladi. Boşka xalklarning, şu jumladan, Özbekistonning teatr jamoalari bilan ijodiy aloqalar kengaydi, gastrol safarlari uyuştirildi: G.Kamol nomidagi T. akademik drama teatri Toşkentga bir neça bor kelib, öz spektakllarini namoyiş etdi. Qozonda yoş tomoşabinlar teatri, T. drama va komediya teatri, qöğirçoq teatri, T. sayyor drama teatri işlaydi. Teatr san'atining tanikli arboblari: X.G. Abjalilov, F.Xalitov, Ş.Biktimirov, V.Pavlova, G.Şamukov va b.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАТАРИСТОН (Татарстан), Татаристон Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика, Шарқий Европа текислигида жойлашган. Майд. 68 минг км2, Аҳолиси 3,8 млн. киши (2002). Пойтахти — Қозон ш. 43 туман, 20 шаҳар, 20 шаҳарча бор.

Давлат тузуми. Т. — республика. Давлат бошлиғи президент. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Давлат кенгаши (парламент), ижрочи ҳокимиятни Вазирлар Маҳкамаси (ҳукумат) амалга оширади.

Табиати. Т. ҳудудининг аксарият қисми Волганинг сўл соҳилидаги текисликдан иборат. Чекка жан.шаркда БугульмаБелебей қирлари, ўнг соҳилда Волга бўйи қирлари жойлашган. Нефть, газ, битум, гипс, оҳактош, доломит, қўнғир кумир, торф конлари бор. Иклими мўътадил континентал. Янв.нинг ўртача траси —13° дан —15° гача, июлда 19—20°. Йиллик ёғин — 400—450 мм. Асосий дарёлари — Волга ва Кама ҳамда Каманинг ирмоқлари — Вятка, Иж, Оқ Идил. Қуйи Кама ва Самара сув омборларининг бир қисми Т. ҳудудида. Т.нинг шим. қисми ўрмон зонасида, жан. кисми ўрмондашт зонасида жойлашган. Тупрокдари подзол, кулранг ўрмон ва қора тупроқлар. Бутун ҳудуднинг 16% ўрмон (тоғтерак, оқ қайин, липа, эман, заранг дарахтзорлари). Ҳайвонот дунёси: бўри, тулки, буғу, тийин, бурундук,, суғур, қуён, қушлардан карқур, каклик, тўхтатувалоқ ва б. Қуйи Кама миллий боғи, ВолгаКама қўриқхонаси ташкил этилган.

Аҳолиси, асосан, татарлар (48,5%) ва руслар (43,3%)дан иборат. Чуваш, мордва, удмурт, украин ва б. ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 74%. Давлат тиллари — татар ва рус тиллари. Диндорлари — мусулмон суннийлар ва христианлар. Йирик шаҳарлари: Қозон, Набережние Челни, Алмат, Нижнекамск, Зеленодольск.

Тарихи. Т. ҳудудида одам илк палеолит давридан яшай бошлаган. Тош даврининг барча босқичларига хос манзилгоҳлар топилган. 6—7-а.ларда Т.нинг Турк хоқонлиги билан алоқаси кучайган. 9-а.гача ҳозирги Т. ҳудудида мажор (мадьяр) қабилалари яшаган. Кейинчалик уларни ВолгаКама булғорлари суриб чиқарган. 10—14-а.ларда Т. ВолгаКама Булғорияси таркибига кирган. 1236 й. мўғуллар бостириб келган ва у 1241 й.да Олтин Ўрда хонлигига қўшиб олинган. 14-а. охири — 15-а. бошларида Қозон татарлари шакллана борди ва Олтин Ўрда барбод бўлгач, Т. ҳудудида Қозон хонлиги ташкил топди (1438). Рус қўшинларининг юришлари (1545—52) натижасида Козон хонлиги босиб олинди. 1708 й.да Қозон губернияси ташкил этилди. 18— 19-а.ларда ўлкада саноат ва маданият ривожланди. Мовут тўқиш, кемасозлик, кўнчилик, мис эритиш, совунгарлик корхоналари барпо этилди. 1804 й. Қозон университети очилди. 1861 й. деҳқрнлар ислоҳотидан кейин деҳқонларнинг Бездна қўзғолони бўлиб, уни талабалар ҳам кўллаб-қувватладилар. Т. меҳнаткашлари 1905-07 й.лардаги инқилобда фаол қатнашдилар. 1917 й. фев. инқилобидан сўнг миллий демократик ташкилотлар, жумладан, таникли инқилобчи М. Вахитов бошчилигида Мусулмон социалистик қўмитаси тузилди. 1917 й. 26 окт. (8 нояб.)да Қозонда Шўро ҳокимияти ўрнатилди. 1918—19 й.ларда Т. ҳудуди 2 марта оқ гвардиячилар қўлига ўтди. 1920 й. 27 майда РСФР таркибида Т. АССР ташкил этилди. 1990 й. 27 августда Т. Олий Кенгаши республиканинг давлат суверенитетини эълон қилди. 1992 й.дан Т. Республикаси деб атала бошлади, 1991 й. президент лавозими таъсис этилди.

Хўжалиги. Т. — Россия Федерацияси таркибида иқтисодий жиҳатдан энг ривожланган республикалардан бири. Ялпи маҳсулотда саноатнинг улуши 46,2%, қишлоқ хўжалиги.ники 7,5%, қурилишники 8,2%, транспортники 5,1%.

Саноати. Катта нефть конлари очилиши туфайли иқтисодиётда туб ўзгаришлар рўй берди. Ромашка, Шугурово, Бавли ва Зай дарёси бўйларидаги нефть ва газ конлари ишга туширилди. Нижнекамск нефть кимёси саноатининг йирик марказига айланди. Қозон шаҳридаги Кремль, некамскшина» ишлаб чиқариш. бирлашмалари). Киме саноати (Қозондаги синтетик каучук ва рўзғор кимёси, Менделеевскдаги кимё здлари), машинасозлик ва металл ишлаш (Набережние Челнидаги кўп юк ортиладиган машиналар, Қозон, Бугульма, Елабуга, Чистополь, Зеленодольскдаги компрессор, нефть ва транспорт машинаускуналари, газ аппаратлари, станок, ЭҲМ, вертолёт, соат ва совуткич ишлаб чиқариш.), моторсозлик (авиадвигателлар), тиббиёт (кимёфармацевтика бирлашмаси, даволаш асбобускуналари) саноати ривожланган. Енгил саноатда кўнпойабзал, мўйначилик, тикув, трикотаж, зиғир толасини қайта ишлаш ва б., озиқ-овқат саноатида гўшт, сут, сариёғпишлоқ, қандшакар тармоклари етакчи ҳисобланади. Бу тармокларнинг корхоналари Қозон, Зеленодольск, Чистополда жойлашган.Ёғочсозлик саноати дуруст ривожланган. Электр энергетика саноати мазут ва табиий газ негизига қурилган (Нижнекамск ва б. иссиқлик электр стялари).

Қишлоқ хўжалиги дончорвачилик йўналишида ривожланган. Бурдой, сули, гречиха, жавдар, арпа, қанд лавлаги, кунгабоқар, маккажўхори, картошка, сабзавот, техника ва емхашак экинлари етиштирилади. Ғарбда боғдорчиликка эътибор берилади. Чорвачилигида қорамол, чўчқа, қўй ва эчки, парранда боқилади. Қуёнчилик ва асаларичилик ривожланган.

Транспорти. Т.да автомобиль, т.й., ҳаво транспорти ривожланган Т.й. узунлиги — 879 км, қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. — 12357 км. Волга, Оқ Идил, Вятка дарёларида кема қатнайди (ички сув йўллари уз. — 933 км). Крзон ш.да халқаро аэропорт бор. Т. ҳудудида бир неча йирик нефть ва газ қувурлари, жумладан Алматдан Шарқий Европага тортилган нефть қувури, шим.ғарбда Уренгой—Марказий Россия ва Уренгой — Помари—Ужгород қитъалараро газ қувурлари ўтади.

Тиббий хизмати. Т.да 15 минг врач аҳолига тиббий хизмат кўрсатади. Ҳар 10 минг аҳолига 44 врач тўғри келади. Врачлар Қозондаги тиббиёт интида тайёрланади. 150 дан ортиқ санаторийкурорт муассасалари, жумладан, Бакирово, Васильево, Ижевск минерал суви. Варзи-Ятчи курортлари, Тарловкадаги иклимий курорт мавжуд.

Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. 20-а.нинг 90й.лари охирида 24 мингдан кўпроқ мактабда 500 мингдан зиёд, 65 та ўрта махсус ўқув юртида 55 минг ўқувчи, 15 та олий ўқув юртида 70 мингга яқин талаба таълим олди. Муҳим олий ўқув юртлари: Қозон унти, техника, тиббиёт, технология унтлари, ветеринариятиббиёт академияси. РФ Фанлар академиясининг Қозон илмий маркази, нефть и.т. ва лойиҳа инти, компрессор машинасозлик илмий ишлаб чиқариш. бирлашмасида и.т.лар олиб борилади. Қозонда Т. бирлашган давлат музейи, Тасвирий санъат музейи, Адабиёт музейи, Бугульмада ўлкашунослик музейи ва б. музейлар бор.

Адабиёти. Т. ёзма адабиёти бой тарихга эга. Шоир Ғалининг «Юсуф ва Зулайҳо» достони (13-а. боши), муаллифи номаълум бўлган «Кесикбош» ва «Тақводорларга насиҳат» асарлари бизгача етиб келган. Қозон хонлиги Россияга қўшиб олиниши ва халқнинг истибдодга қарши кураши адабиётда ўз аксини топди («Пугачёв ҳақида қўшиқ» ва б.). Ўрта асрларда татар мумтоз адабиёти суфийлик рухида давом этди.

19-а. татар шеъриятида реализм услуби қарор топди. Абдужаббор Қандалий (1797—1860), Мифтоҳитдин Оқмулла (1831—95) ва Яков Емельянов (1848— 99) шу оқимнинг атоқли намояндаларидир. 19-а. охирларида маърифатпарварлик ҳаракати кучайди. Қаюм Носирий (1825—1902) адабий ва илмиймаърифий асарлари билан замонавий татар тилига асос солди. Шу даврда дастлабки роман ва драмалар пайдо бўлди. 20-а. бошларида А.Тўқай, О.Иброҳимов, Мажид Ғафурий ва б. адиблар татар халқининг оғир аҳволи ва истибдодга қарши кайфиятини, адолатга бўлган орзуумидларини ифода этдилар. Окт. инқилобидан сўнг татар адабиёти ҳам совет адабиёти ўзанидан боришга мажбур бўлди. 2жаҳон урушида қатнашган ва унинг даҳшатларини тасвирлаган татар адиблари Ф.Карим, А.Алиш, О.Қутуйлар орасида Муса Жалил алоҳида ажралиб туради. Унинг фашистлар зиндонида ёзган «Маобит дафтари» шеърлар китоби муаллифга абадият келтирди. 20-а.нинг 2ярмида ижод қилган шоирлардан И.Юзеев, Ш.Галиев, С.Сулаймонова, Р.Харисов, ёзувчилардан Н. Фаттоҳ, Г.Мухаметшин, драматурглардан Ю.Аминов, С.Шакуров, Т. Минуллинлар халқ ҳаётини имкон қадар ҳаққоний ёритишга интилдилар. Т. билан Ўзбекистон ўртасидаги маданий ва, айниқса адабий алоқалар узок, ўтмишда бошланган. Икки халқнинг ёзма ва оғзаки ижодиёти бир-бирига яқин. Татар ёзувчиларига Алишер Навоий ижодининг таъсири кучли бўлган. Адиблардан Муҳаммадёр, А.Қандалий, Қ.Носирий, О.Иброҳимов, А.Тўқай ва б. Навоий асарларини ғоят қизиқиб ўрганганлар. 19-а. охири ва 20-а. бошларида икки халқнинг адабий ва маданий алоқалари ривожида татар матбуотининг роли катта бўлди, татар тилидаги газ. ва журналилар Туркистонда кенг тарқалди. Ҳ.Ҳ.Ниёзий, Сўфизода, Мирмуҳсин Шермуҳамедов, Абдулла Қодирий ва б. ўзбек адиблари татар матбуоти ва адабиётидан баҳраманд бўлдилар. А.Тўқай, О.Иброҳимов, Ф.Амирхон, Муса Жалил ва б. татар ёзувчиларининг назмий ва насрий асарлари ўзбек тилига, Абдулла Қодирий, Ойбек, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон, Миртемир, Зулфия, Асқад Мухтор, Эътибор Охунова ва б.нинг асарлари татар тилига таржима қилинган. Меъморлиги ва тасвирий санъати. Т. ҳудудида неолит даврига мансуб куш ва ҳайвонларнинг ҳайкалчалари, нақшин гулдор сопол идишлар, жез даврига оид безак буюм ва идишлар топилган. Волга бўйи булғорларининг Сувара, Биляр, Булғор ва б. шаҳарларида мудофаа иншоотлари, тўғри бурчакли турар жойларнинг қолдиқлари, иморатларнинг вайроналари (10—13-а.лар) сақланиб қолган. Олтин Ўрда хонлиги хукмдорлиги даврида (13-а. ўрталари) ғишт ва тошдан Ўрта Осиё меъморлиги услубига яқин бўлган расмлар, рангдор керамика, нақшли ўймакорлик билан безатилган қалъа, сарой, ҳаммом, мақбаралар қурилган. Қозон хонлиги Россия томонидан босиб олингач, рус меъморлигининг таъсири кучайди (Қозон Кремли, 16-а.). 18-а.да қисман барокко услуби ёйилди, 19-а.да рус классицизмининг таъсири сезилди (Козон унти, 1825—30). 20-а. бошларида қоришиқ меъморлик раем бўлди, ёғоч уйлар кўпроқ қурилди. Амалий безак санъати турларидан заргарлик, зардўзлик, патсиз гилам тўқиш, чармдўзлик, тош ва ёғоч ўймакорлиги ривожланди.

20-а.нинг 20й.ларидан Т. меъморлиги умумиттифоқ йўналишидан борди. Эски шахарлар (Қозон, Бугульма, Чистополь ва б.) қайта курилди, янги шаҳарлар (Нижнекамск, Набережние Челни ва б.) барпо этилди. Жамоат биноларидан Қозондаги Матбуот уйи (1933—37, меъмор С.Пэн), Муса Жалил номидаги опера ва балет театри (1933 — 56, меъмор Н.Скворцов ва И.Гайнутдинов), Қозон ш.даги стадион (1960, меъмор П.Саначин ва б.), консерваториянинг концерт зали (1967, меъмор М.Агишев ва б.), цирк (1967, меъмор Г.Пичуев) қурилди.

19-а.да рангтасвир ва графика санъати (Л.Крюков, В. Турин) ривожлана бошлади. 1895 й. Қозонда очилган рассомлик мактабида П. Беньков, Н.Фешин ва б. даре берди. 20-а. бошларида М.Галеев, Г.Гумаров каби дастлабки график безакчилар вояга етди. 20-а.нинг 20—30й.ларида рассомлар (рангтасвирчи, ҳайкалтарош ва фафик Б.И.Урманче, ҳайкалтарош С.Охун, график Ф.Тоҳиров) ижод қила бошлади. 60—90й.ларда И.Рафиқов, Г.Раҳмонқулов, Л.Фаттоҳов, Х.Ёқубов, Н.Одилов, Р.Нигматуллина, В.Маликов, 3. Гимаев, К. Нафиков каби рассомлар, И. Колмогорцева, И.Язинин каби графиклар ижоди машҳур бўлди.

Мусиқаси. Т. профессионал мусиқаси халқ оғзаки ижоди анъаналари асосида вужудга келган. Мусиқий фольклорда қўшиқчилик асосий ўрин тутади: узун куй (лирик ашулалар), қисқа куй (ҳазил ва ўйин қўшиқлари), такмак (лапар), муножот (диний қўшиқлар), байт (эпик термалар) ва б.

Ҳоз. халқ қўшикларининг аксарияти гармон ёки баян жўрлигида ижро этилади. Чолғу асбоблари: қурай (най тури), чангқўбиз, мандолина, домра, гусли ва б. 1920й.лардан Г.Камол номидаги мусикали театр Т. миллий мусика маданиятининг марказларидан бирига айланди.

Театр мусиқаси, оммавий қўшиқ жанрлари ривожига С. Сайдашев катта ҳисса қўшган. «Сония», «Ишчи» каби дастлабки татар опералари шу театрда қўйилди. 20й.лардан мусиқа техникумлари, радиомарказ, опера студияси очилди; 1937 й. А. Тўқай номидаги филармония, ашула ва рақс ансамбли, Халқ ижоди уйи, 1939 й. Т. опера ва балет театри ташкил этилди. Опера жанрини Н. Жиганов, X .Валиуллин, М. Музафаров, Ж. Файзи, балетни Ф.Яруллин ва б., мусиқий комедияни Ж. Файзи ривожлантирдилар. А. Аббосов, З.Байрашева, А. Измайлова, Г.Кайбицкая, М. Булатова, Ф.Насриддинова, М.Раҳмонқулова, З.Хизматуллина, В.Шарипова каби хонандалар, Х.Фазлуллин, Ж.Садрижиганов каби дирижёрлар, М. Нигмедзянов, 3. Сайдашева, Ж. Файзи каби мусиқашунослар машҳур. Мусиқа кадрлари Қозон педагогика интининг мусика фтида, консерватория ва унинг ҳузуридаги махсус мактабда, мусиқа мактабларида тайёрланади.

Театри. Халқ ўйинлари ва томошалари Т. театр санъатининг илк манбалари бўлди. Миллий театр 19-а. охири

— 20-а. бошларида шакллана бошлади, дастлабки ҳаваскор театр труппалари вужудга келди. 1906 й. Қозонда татар тилидаги биринчи театр томошалари кўрсатилди. 1920 й. турли театр жамоалари асосида «Биринчи намунали татар давлат труппаси» (1939 й.дан Г.Камол номидаги Т. академик театри) тузилди. 20—30й.ларда татар театри тез суръатлар билан ривожланди. Кетма-кет театрлар: «Сабанчи» (1920), «Эшчи» (1932), Кучма театр (1933), Г.Камол номидаги театрнинг қишлоқ филиали, Мензели қишлоқ театри (1935) ташкил этилди. Уларнинг саҳнасида маҳаллий драматурглардан К.Тинчуриннинг «Америкалик», «Елкансиз қайиқ», «Кандра дарёсида», Ф.Бурнашнинг «Кекса Камол», Т. Иззатнинг «Учқунлар», «Оқимлар», шунингдек, У.Шекспир, Ф.Шиллер, П.Бомарше, Н.Гоголь пьесалари қўйилди. 50— 60й.ларда реж.ларнинг янги авлоди (М.Салимжонов, П.Исанбет, Р.Тумашев, М. Мустафин) театр соҳасида иш бошлади. Бошка халкларнинг, шу жумладан, Ўзбекистоннинг театр жамоалари билан ижодий алоқалар кенгайди, гастроль сафарлари уюштирилди: Г.Камол номидаги Т. академик драма театри Тошкентга бир неча бор келиб, ўз спектаклларини намойиш этди. Қозонда ёш томошабинлар театри, Т. драма ва комедия театри, қўғирчоқ театри, Т. сайёр драма театри ишлайди. Театр санъатининг таникли арбоблари: Х.Г. Абжалилов, Ф.Халитов, Ш.Биктимиров, В.Павлова, Г.Шамуков ва б.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.