Tavtologiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–30-b. — ziyouz.com
Tavtologiya (yun. tautologia — aynan öşa söz) — 1) bir fikrni, mazmunni boşqa söz yoki sözlar (söz birikmasi, ran) bilan takroran ortiqça işlatiş, sözni ortiqça takrorlaş. Mac, çin haqiqat, gap gapirmoq, butunlay va tölaligiça kabi. T. tuşunçasi pleonazm tuşunçasi bilan boğliq; ba'zan T.ni pleonazmning bir körinişi deb hisoblaşadi. Aslida ular bir xil hodisa emas. T., pleonazmdan farqli ölaroq, nutq hodisasi hisoblanib, til tizimi va meyori doirasiga kirmaydi. U, odatda, sözlovçining mantiqan va til jihatdan yetarli darajada savodxon emasligini körsatadi. Şuning uçun ham fransuz tilşunosi Ş. Balli uni nuqsonli pleonazm deb atagan edi. Uslubiy ğalizlik natijasi bölmay, muayyan uslubiy vosita sifatida qöllanganda, T. nutqning emotsional ta'sirçanligini oşiradi, lekin ilmiy va rasmiy uslublarda T.ga yöl qöyib bölmaydi; 2) mantiqda öziga xos hukm, unda ta'riflanadigan tuşunça aynan özi vositasida ta'riflanadi, ya'ni ta'rifning aniqlovçi qismi aniqlanuvçi qismida ifoda etilgan ma'noni takrorlaydi. Natijada mazmun bir xil bölib qolaveradiyu, uni ifodalagan sözlar esa turliça böladi. Tuşunçalarni töğri ta'riflaş — mantiqiy talablardan biri. Ta'riflanayotgan tuşunça özi bilan emas, boşqa tuşunçalar bilan ifodalanişi va tuşunçaning mohiyati oçib berilişi lozim. «Odam insoniy xislatlarga ega bölişi lozim», «tobi qoçgan odam kasaldir» kabi ta'riflarda qaytariq mavjud. Şunday qaytariq mantiqda T. deb ataladi.
TAVFIQ al-HAKIM (AlHakim Husayn Tavfiq, 1898.9.10, Iskandariya — 1983, Qohira) — arab yozuvçisi va jamoat arbobi (Misr). Arab tili akademiyasi (Qohira) a'zosi. Qohiradagi Oliy yuridik maktabni tugatgan (1924). Parijda Yevropa xalklari adabiyoti va san'atini örgangan. 1927—34 y.larda adliya idoralarida tergovçi. 1943 y. gaça Maorif va Ta'lim vazirliklarida işlagan. 1959—60 y.da Misrning YUNESKOdagi vakili. Ijodi asosan mustamlakaçilikka qarşi kuraş, xotinqizlar ozodligi mavzulariga bağişlangan. T. alH. arab adabiyotida ijtimoiy turmuşni tasvirlovçi birinçi roman («Ruhning qaytişi», 1933) muallifi. «Çaqirilmagan mehmon» (1918), «Yangi ayol» (1924), «Nayçi» (1934), «Provinsiya tergovçisining xotiralari» (1937), «Şahrizoda» (1934), «Pigmalion» (1942), «Qamoqxona hayoti» (1964), «Parmaçining taqdiri» (1966) kabi nasriy asarlari maşhur. Adabiyot sohasidagi Misr Davlat mukofoti laureati (1961). Uning «Tuğyon» romani (1974) va ayrim hikoyalari özbek tilida naşr etilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАВТОЛОГИЯ (юн. tautologia — айнан ўша сўз) — 1) бир фикрни, мазмунни бошқа сўз ёки сўзлар (сўз бирикмаси, ran) билан такроран ортиқча ишлатиш, сўзни ортиқча такрорлаш. Mac, чин ҳақиқат, гап гапирмоқ, бутунлай ва тўлалигича каби. Т. тушунчаси плеоназм тушунчаси билан боғлиқ; баъзан Т.ни плеоназмнинг бир кўриниши деб ҳисоблашади. Аслида улар бир хил ҳодиса эмас. Т., плеоназмдан фарқли ўлароқ, нутқ ҳодисаси ҳисобланиб, тил тизими ва меъёри доирасига кирмайди. У, одатда, сўзловчининг мантиқан ва тил жиҳатдан етарли даражада саводхон эмаслигини кўрсатади. Шунинг учун ҳам француз тилшуноси Ш. Балли уни нуқсонли плеоназм деб атаган эди. Услубий ғализлик натижаси бўлмай, муайян услубий восита сифатида қўлланганда, Т. нутқнинг эмоционал таъсирчанлигини оширади, лекин илмий ва расмий услубларда Т.га йўл қўйиб бўлмайди; 2) мантиқда ўзига хос ҳукм, унда таърифланадиган тушунча айнан ўзи воситасида таърифланади, яъни таърифнинг аниқловчи қисми аниқланувчи қисмида ифода этилган маънони такрорлайди. Натижада мазмун бир хил бўлиб қолаверадию, уни ифодалаган сўзлар эса турлича бўлади. Тушунчаларни тўғри таърифлаш — мантиқий талаблардан бири. Таърифланаётган тушунча ўзи билан эмас, бошқа тушунчалар билан ифодаланиши ва тушунчанинг моҳияти очиб берилиши лозим. «Одам инсоний хислатларга эга бўлиши лозим», «тоби қочган одам касалдир» каби таърифларда қайтариқ мавжуд. Шундай қайтариқ мантиқда Т. деб аталади.
ТАВФИҚ ал-ҲАКИМ (АлҲаким Ҳусайн Тавфиқ, 1898.9.10, Искандария — 1983, Қоҳира) — араб ёзувчиси ва жамоат арбоби (Миср). Араб тили академияси (Қоҳира) аъзоси. Қоҳирадаги Олий юридик мактабни тугатган (1924). Парижда Европа халклари адабиёти ва санъатини ўрганган. 1927—34 й.ларда адлия идораларида терговчи. 1943 й. гача Маориф ва Таълим вазирликларида ишлаган. 1959—60 й.да Мисрнинг ЮНЕСКОдаги вакили. Ижоди асосан мустамлакачиликка қарши кураш, хотинқизлар озодлиги мавзуларига бағишланган. Т. алҲ. араб адабиётида ижтимоий турмушни тасвирловчи биринчи роман («Руҳнинг қайтиши», 1933) муаллифи. «Чақирилмаган меҳмон» (1918), «Янги аёл» (1924), «Найчи» (1934), «Провинция терговчисининг хотиралари» (1937), «Шаҳризода» (1934), «Пигмалион» (1942), «Қамоқхона ҳаёти» (1964), «Пармачининг тақдири» (1966) каби насрий асарлари машҳур. Адабиёт соҳасидаги Миср Давлат мукофоти лауреати (1961). Унинг «Туғён» романи (1974) ва айрим ҳикоялари ўзбек тилида нашр этилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.