Taxallus

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 166–167-b. — ziyouz.com

Taxallus (arab. — qutuliş, xalos böliş) — biror ijodkor (şoir, yozuvçi, olim va şu kabi) yoki siyosiy arbobilaning özi uçun tanlab olgan ikkinçi nomi. Har bir muallif T.ni muayyan maqsadlarni közda tutgan holda qöllaydi. Mas., omma örtasida öz ijodini ta'kidlab körsatiş, öz ismfamiliyasidan qoniqmaslik, muayyan xavfxatar, taxdiddan qoçiş, yaşiriniş va b.

Şarq san'ati va adabiyoti namoyandalari, katta olimlari özlariga turli narsalarga, sifat va xususiyatlarga işora tarzida (Uluğbek — Muhammad Tarağay, Navoiy, Lutfiy, Bobur, MujrimObid, Munis, Zavqiy), maşğuloti, kasbiga nisbatan (Gulxaniy, Çarxiy), tuğilgan yoki yaşagan joyiga nisbatan (Buxoriy, Koşğariy, Marğinoniy, Nasafiy, Taroziy, Xorazmiy, Xöjandiy, Çustiy, Şoşiy, Yugnakiy, Yassaviy), yaşaş tarzi yoki qismatiga işora sifatida (Gadoiy, Ğaribiy, Uzlat, Muqimiy, Furqat) va b. omillarga karab T. olganlar yoki tanlaganlar. Şarqda ham, Ğarbda ham köpçilik ijodkorlar faqat T. i bilan maşhur bölişgan. Mac, Beruniy — Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad, Navoiy — Ğiyosiddin öğli Alişer, Muqimiy — Muhammad Aminxöja öğli, Oybek — Muso Toşmuhammad öğli, Yaşin — Komil Nu'monov, Çustiy — Nabixon Xöjayev; Stendal — Anri Mari Beyl, Jorj Sand — Avrora Dyupen va b. Ba'zi şoirlar birdan ortiq T. bilan (Navoiy — Foniy; Mujrim — Obid; Nodir — Uzlat — Mahjur; Nodira — Maknuna — Komila kabi), ba'zan bir neça şoir bir T. bilan («Navoiy» T.li 10 ga yakin şoir bölgan) ijod qilganlar.

Şarq mumtoz adabiyotining deyarli barça namoyandalari, köpçilik olimlar va ba'zi siyosiy arboblar ma'lum T.ga ega bölişgan. T. qöllaşning adabiyotşunoslikda ahamiyati katta: bayoz, devon, majmua kabi qölyozma manbalar matnlarida qöllangan T. tufayli tegişli asarlarning mualliflari anikdangan. Navoiy T. ning şu ma'nodagi ahamiyatini «Lison uttayr» asarida quyidagiça izdautaydi: Sahna debosiyu nazm inşosidur, Kim taxallus nozimi tam/osidur. Bu kim oni birla topti imtiyoz Ne varaqkim, nazm qildi avin roz. Kim bu Sa'diy yo Nizomiyning durur, Yo bu Xusravning, bu Jomiyning durur.

Hoz. kunda T.ning şoir yoki yozuvçi öz ismi va familiyasini qöşimçasiz qöllagan körinişi uçraydi: Ğafur Ğulom, Abdulla Qahxrr, Izzat Sulton, Jamol Kamol, Usmon Azim va b.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАХАЛЛУС (араб. — қутулиш, халос бўлиш) — бирор ижодкор (шоир, ёзувчи, олим ва шу каби) ёки сиёсий арбобиланинг ўзи учун танлаб олган иккинчи номи. Ҳар бир муаллиф Т.ни муайян мақсадларни кўзда тутган ҳолда қўллайди. Мас., омма ўртасида ўз ижодини таъкидлаб кўрсатиш, ўз исмфамилиясидан қониқмаслик, муайян хавфхатар, тахдиддан қочиш, яшириниш ва б.

Шарқ санъати ва адабиёти намояндалари, катта олимлари ўзларига турли нарсаларга, сифат ва хусусиятларга ишора тарзида (Улуғбек — Муҳаммад Тарағай, Навоий, Лутфий, Бобур, МужримОбид, Мунис, Завқий), машғулоти, касбига нисбатан (Гулханий, Чархий), туғилган ёки яшаган жойига нисбатан (Бухорий, Кошғарий, Марғиноний, Насафий, Тарозий, Хоразмий, Хўжандий, Чустий, Шоший, Югнакий, Яссавий), яшаш тарзи ёки қисматига ишора сифатида (Гадоий, Ғарибий, Узлат, Муқимий, Фурқат) ва б. омилларга караб Т. олганлар ёки танлаганлар. Шарқда ҳам, Ғарбда ҳам кўпчилик ижодкорлар фақат Т. и билан машҳур бўлишган. Mac, Беруний — Абу Райҳон Муҳаммад ибн Аҳмад, Навоий — Ғиёсиддин ўғли Алишер, Муқимий — Муҳаммад Аминхўжа ўғли, Ойбек — Мусо Тошмуҳаммад ўғли, Яшин — Комил Нуъмонов, Чустий — Набихон Хўжаев; Стендаль — Анри Мари Бейль, Жорж Санд — Аврора Дюпен ва б. Баъзи шоирлар бирдан ортиқ Т. билан (Навоий — Фоний; Мужрим — Обид; Нодир — Узлат — Маҳжур; Нодира — Макнуна — Комила каби), баъзан бир неча шоир бир Т. билан («Навоий» Т.ли 10 га якин шоир бўлган) ижод қилганлар.

Шарқ мумтоз адабиётининг деярли барча намояндалари, кўпчилик олимлар ва баъзи сиёсий арбоблар маълум Т.га эга бўлишган. Т. қўллашнинг адабиётшуносликда аҳамияти катта: баёз, девон, мажмуа каби қўлёзма манбалар матнларида қўлланган Т. туфайли тегишли асарларнинг муаллифлари аникданган. Навоий Т. нинг шу маънодаги аҳамиятини «Лисон уттайр» асарида қуйидагича издаутайди: Саҳна дебосию назм иншосидур, Ким тахаллус нозими там/осидур. Бу ким они бирла топти имтиёз Не варақким, назм қилди avin роз. Ким бу Саъдий ё Низомийнинг дурур, Ё бу Хусравнинг, бу Жомийнинг дурур.

Ҳоз. кунда Т.нинг шоир ёки ёзувчи ўз исми ва фамилиясини қўшимчасиз қўллаган кўриниши учрайди: Ғафур Ғулом, Абдулла Қаҳхрр, Иззат Султон, Жамол Камол, Усмон Азим ва б.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.