Taxtaköpir tumani

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171–172-b. — ziyouz.com

Taxtaköpir tumani - Qoraqal poğiston Respublikasidagi tuman. 1928 y. may oyida taşkil qilingan. 1963 y. T.t. tugatilib, Çimboy tumaniga birlaştirilgan. 1965 y. öz nomi bilan Çimboy tumanidan ajralib çiqqan.

T .t. janubdan Beruniy, jan,şarqsan Ellikqal'a, ğarbdan Qoraözak, şim. ğarbdan Möynoq tumani, şim.şarqdan Qozoğiston Respublikasi va şarqsan Navoiy viloyati bilan çegaradoş. Mayd. 21,1 ming km2. Aholisi 42,6 ming kişi (2004). Tumanda 1 şaharça (Taxtaköpir), 8 ovul fuqarolar yiğini (Beltov, Janadaryo, Mulik, Otaköl, Taxtaköpir, Qoraoy, Qorateran, Qönğirotköl) bor. Markazi — Taxtaköpir şaharçasi.

Tabiati. Tuman hududi Amudaryo quyi oqimi çap sohilida joylaşgan. Relyefi, asosan, tekislik va Beltov qirlaridan iborat. Şim.şarqi Qizilqum çöli bilan tutaşadi. Tumanda Borşining toği (balandligi Qorateran kölining yuzasidan 35—37 m, Qizilqum bilan tutaşgan joyda), Miskin, Jalanaş qumi, Amanda, Oqqum tepaliklari, Qorataqir, Şertaktaqir tekisliklari mavjud.

Qizilqum çöli qöylar uçun asosiy yaylov hisoblanadi. Beltovda quriliş materiallaridan gips, şağal va b. bor. Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq, qişi sovuq. Yillik örtaça tra 11°. Yanv. ning örtaça trasi —6°, eng past tra —35°. Iyulning örtaça trasi 27°, eng yuqori tra 43°. Yillik yoğin mikdori 100 mm, asosan, qiş va bahorda yoğadi. Tuman ekinzorlari Qizketgan kanalidan ajralib çiqqan Quvonçyorma kanali va uning tarmoklari (Timpiy, Bözyop, Jilvonyop, Badrakyop)dan suğoriladi. Eng yirik Qorateran kölida (mayd. 126 km2) baliq urçitiladi. Toğ etagidagi bu köl sohillari dam oliş joyi hisoblanadi. Undan taşqari Otaköl,

Mavdak, Eçkiölgan, Qoraköl, Aqbas va b. köllar bor. Tuproqpari botqoq, ötloqi botqoq, şör, böz, taqir, sur, qönğir va qumli tuproklardan iborat. Qumliklarda saksovul, selin, quyonsuyak, qizilça, yantoq, oqboş, ajriq, qoraborak, turanğil, jiyda, yulğun, tol, Beltov qirlarida oqşuvoq va şöralar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan qobon, quyon, jayran, böri, tulki, çiyaböri, börsiq, qöşoyoq, körsiçqon; sudraluvçilardan ilonlar, har xil kaltakesaklar, toşbaqa; quşlardan tuvaloq, törğay, çumçuq, qarğa, burgut, boyöğli, töqaylarda qiryuvul, qarçiğay, qirğiy, köllarda ğoz, ördak va b. uçraydi. Baliqlardan sazan, laqqa, oq amur, oq qayroq (jerex) va b. köp, ondatra ham bor.

Aholisi ning asosiy qismini qoraqalpoq va qozoqlar taşkil etadi, şuningdek, özbek, qirğiz, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 2 kişi. Şaharliklar 17,1 ming kişi, qişloq aholisi 25,5 ming kişi.

Xöjaligi. Tuman iqtisodiy negizini paxtaçilik va çorvaçilik taşkil etadi. T.t.da «Taxtaköpirdon» sanoat korxonasi, 123 ta kiçik va örta xususiy korxonalar, 7 aksiyadorlik jamiyati, Qoraqalpoğiston — Qozoğiston «Taxtaqişloqmaş» qöşma korxonasi, quriliş taşkilotlari, avtokorxona, savdo, madaniy, maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari bor. Elektr energiya Taxiatoş issiklik elektr styasidan olinadi.

Tuman qişloq xöjaligi. asosan, paxtaçilik, gallaçilik va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Şolikorlikka va qorakölçilikka ham jiddiy e'tibor berilmoqda, şuningdek, boğdorçilik, sabzavot va polizçilik ham rivojlangan.

T.t.da 32,7 ming ga maydonda dehqonçilik qilinadi. Paxta, don, şoli, kartoşka, sabzavot va poliz, yemxaşak ekinlari ekiladi. Tumanda 10 şirkat, 264 fermer xöjaligi, 1 fermer xöjaliklar uyuşmasi mavjud. Şundan 4 şirkat xöjaligi qorakölçilikka ixtisoslaşgan, qolganlarida, paxta, şoli buğdoy yetiştiriladi. 264 fermer xöjaligidan 254 tasi dehqonçilik, 3 tasi boğdorçilik, 7 tasi çorvaçilik bilan şuğullanadi. Tuman xöjaliklariga 5 muqobil MTP xizmat körsatadi.

Tuman va jamoa şaxsiy xöjaliklarida 3997 qoramol (şundan 1316 sigir), 40255 qöy boqiladi (2004), şuningdek, tuya, yilqi, eçkilar ham bor. 2003/2004 öquv yilida 23 umumiy ta'lim maktabida 10446 öquvçi ta'lim oldi. Musika maktabi, 2 kasbhunar kolleji, çöpon bolalar maktabinternati, test markazi mavjud. Madaniyat uyi, 25 kutubxona, 10 klub muassasasi faoliyat körsatadi.

Tuman markaziy kasalxonasi (235 örin), bolalar kasalxonasi, qişloq kasalxonasi, stomatologiya poliklinikasi, 13 feldşerakuşerlik punkti, 6 qişloq vraçlik punkti işlab turibdi (2004). T.t.da «Aydos qala» sanatoriysi bor. «Taxtaköpir tongi» tuman gaz. (qoraqalpoq tilida) çiqadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАХТАКЎПИР ТУМАНИ - Қорақал поғистон Республикасидаги туман. 1928 й. май ойида ташкил қилинган. 1963 й. Т.т. тугатилиб, Чимбой туманига бирлаштирилган. 1965 й. ўз номи билан Чимбой туманидан ажралиб чиққан.

Т .т. жанубдан Беруний, жан,шарқцан Элликқалъа, ғарбдан Қораўзак, шим. ғарбдан Мўйноқ тумани, шим.шарқдан Қозоғистон Республикаси ва шарқцан Навоий вилояти билан чегарадош. Майд. 21,1 минг км2. Аҳолиси 42,6 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳарча (Тахтакўпир), 8 овул фуқаролар йиғини (Белтов, Жанадарё, Мулик, Отакўл, Тахтакўпир, Қораой, Қоратеран, Қўнғироткўл) бор. Маркази — Тахтакўпир шаҳарчаси.

Табиати. Туман ҳудуди Амударё қуйи оқими чап соҳилида жойлашган. Рельефи, асосан, текислик ва Белтов қирларидан иборат. Шим.шарқи Қизилқум чўли билан туташади. Туманда Боршининг тоғи (баландлиги Қоратеран кўлининг юзасидан 35—37 м, Қизилқум билан туташган жойда), Мискин, Жаланаш қуми, Аманда, Оққум тепаликлари, Қоратақир, Шертактақир текисликлари мавжуд.

Қизилқум чўли қўйлар учун асосий яйлов ҳисобланади. Белтовда қурилиш материалларидан гипс, шағал ва б. бор. Иқлими кескин континентал. Ёзи иссиқ, қиши совуқ. Йиллик ўртача тра 11°. Янв. нинг ўртача траси —6°, энг паст тра —35°. Июлнинг ўртача траси 27°, энг юқори тра 43°. Йиллик ёғин микдори 100 мм, асосан, қиш ва баҳорда ёғади. Туман экинзорлари Қизкетган каналидан ажралиб чиққан Қувончёрма канали ва унинг тармоклари (Тимпий, Бўзёп, Жилвонёп, Бадракёп)дан суғорилади. Энг йирик Қоратеран кўлида (майд. 126 км2) балиқ урчитилади. Тоғ этагидаги бу кўл соҳиллари дам олиш жойи ҳисобланади. Ундан ташқари Отакўл,

Мавдак, Эчкиўлган, Қоракўл, Ақбас ва б. кўллар бор. Тупроқпари ботқоқ, ўтлоқи ботқоқ, шўр, бўз, тақир, сур, қўнғир ва қумли тупроклардан иборат. Қумликларда саксовул, селин, қуёнсуяк, қизилча, янтоқ, оқбош, ажриқ, қораборак, туранғил, жийда, юлғун, тол, Белтов қирларида оқшувоқ ва шўралар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан қобон, қуён, жайран, бўри, тулки, чиябўри, бўрсиқ, қўшоёқ, кўрсичқон; судралувчилардан илонлар, ҳар хил калтакесаклар, тошбақа; қушлардан тувалоқ, тўрғай, чумчуқ, қарға, бургут, бойўғли, тўқайларда қирювул, қарчиғай, қирғий, кўлларда ғоз, ўрдак ва б. учрайди. Балиқлардан сазан, лаққа, оқ амур, оқ қайроқ (жерех) ва б. кўп, ондатра ҳам бор.

Аҳолиси нинг асосий қисмини қорақалпоқ ва қозоқлар ташкил этади, шунингдек, ўзбек, қирғиз, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 2 киши. Шаҳарликлар 17,1 минг киши, қишлоқ аҳолиси 25,5 минг киши.

Хўжалиги. Туман иқтисодий негизини пахтачилик ва чорвачилик ташкил этади. Т.т.да «Тахтакўпирдон» саноат корхонаси, 123 та кичик ва ўрта хусусий корхоналар, 7 акциядорлик жамияти, Қорақалпоғистон — Қозоғистон «Тахтақишлоқмаш» қўшма корхонаси, қурилиш ташкилотлари, автокорхона, савдо, маданий, маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари бор. Электр энергия Тахиатош иссиклик электр стясидан олинади.

Туман қишлоқ хўжалиги. асосан, пахтачилик, галлачилик ва чорвачиликка ихтисослашган. Шоликорликка ва қоракўлчиликка ҳам жиддий эътибор берилмоқда, шунингдек, боғдорчилик, сабзавот ва полизчилик ҳам ривожланган.

Т.т.да 32,7 минг га майдонда деҳқончилик қилинади. Пахта, дон, шоли, картошка, сабзавот ва полиз, емхашак экинлари экилади. Туманда 10 ширкат, 264 фермер хўжалиги, 1 фермер хўжаликлар уюшмаси мавжуд. Шундан 4 ширкат хўжалиги қоракўлчиликка ихтисослашган, қолганларида, пахта, шоли буғдой етиштирилади. 264 фермер хўжалигидан 254 таси деҳқончилик, 3 таси боғдорчилик, 7 таси чорвачилик билан шуғулланади. Туман хўжаликларига 5 муқобил МТП хизмат кўрсатади.

Туман ва жамоа шахсий хўжаликларида 3997 қорамол (шундан 1316 сигир), 40255 қўй боқилади (2004), шунингдек, туя, йилқи, эчкилар ҳам бор. 2003/2004 ўқув йилида 23 умумий таълим мактабида 10446 ўқувчи таълим олди. Мусика мактаби, 2 касбҳунар коллежи, чўпон болалар мактабинтернати, тест маркази мавжуд. Маданият уйи, 25 кутубхона, 10 клуб муассасаси фаолият кўрсатади.

Туман марказий касалхонаси (235 ўрин), болалар касалхонаси, қишлоқ касалхонаси, стоматология поликлиникаси, 13 фельдшеракушерлик пункти, 6 қишлоқ врачлик пункти ишлаб турибди (2004). Т.т.да «Айдос қала» санаторийси бор. «Тахтакўпир тонги» туман газ. (қорақалпоқ тилида) чиқади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.