Taymir muxtor okrugi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50–51-b. — ziyouz.com

Taymir muxtor okrugi TAYMIR (DOLGANNENETSLAR) MUXTOR OKRUGI - RF Krasnoyarsk ölkasi tarkibida. 1930 y. 30 dek.da taşkil etilgan. Okrug xududi butunlay qutbiy doira orqasida, Şarqiy Sibirning çekka şim.da, Taymir ya.o.da joylaşib, ğarbdan şarqqa 1200 km, şim. dan jan.ga 800 km masofaga çözilgan. T.m.o. tarkibiga Kara va Laptevlar dengizlaridagi arxipelag va orollar ham kiradi. Mayd. 862,1 ming km2. Aholisi 39,8 ming kişi (2002), asosan, ruslar (67%), şuningdek, dolgan, nenets, nganasan, evenk millat vakillari va b. ham yaşaydi. T.m.o. hududida 1 şahar (Dudinka), 1 şaharça (Dikson) bor. Markazi — Dudinka ş. Şahar aholisi 66,3%. T.m.o. hududidagi Norilsk ş. bevosita Krasnoyarsk ölkasi ma'muriyatiga böysunadi.

Tabiati. T.m.o. Osiyoning çekka şim. qismini — Taymir ya.o. va Örta Sibir yassitoğligining şim. qismini egallaydi. Okrug hududi 3 asosiy qismga bölinadi; şim.da Birranga toğlari, jan.da Örta Sibir yassitoğligi va ular orasida joylaşgan Şim. Sibir payettekisligi. Kara dengizi va Laptevlar dengizi bilan öralgan. Orol köp. Foydali qazilmalardan rudalar, toşkömir, oş tuzi konlari bor. Iqlimi arktik va subarktik iutim. Yanv.ning örtaça trasi—30°, iyulniki 2°—13°. Yillik yoğin 110—350 mm. Vegetatsiya davri 40—80 kun. Köp yerlar töngib yotadi. Asosiy daryosi — Yenisey. Köl va botqoqlaşgan yerlar köp. Tipik tundra va torfgleyli, jan.da podzol, Yenisey daryosi vodiysida qayir ötloqi tuproqlar tarqalgan. T.m.o.da pakana daur tiloğoçi usadi. Yer şarining biron boşqa qismida tiloğoç bunçalik şim.da uçramaydi (72°50' şu kabi). Yovvoyi şim. buğusi, toğ qöçqori, qutb tulkisi, böri, lemming, oq quyon, quşlardan oq boyquş, oq kaklik uçraydi. Yozda köplab har xil quşlar uçib keladi. Suvlarda har xil baliklar bor.

Xöjaligi. T.m.o.ning mahalliy aholisi qadimdan buğuçilik, baliq va möynali hayvonlarni ovlaş bilan şuğullanib kelgan. Krasnoyarsk ölkasidagi buğularning 2/3 qismi T.m.o.da. Yenisey daryosi va köllar baliqqa boy. Baliqçilik xöjaliklari, Dudinka, Xatanga, UstPortda baliqkonserva zdlari bor. Yer ostidagi muzxonalarda yil davomida baliq sakĞtnadi. Möynali hayvonlar (qutb tulkisi, havorang tulki) köpaytiriş bilan şuğullanuvçi fermerlar va jamoa xöjaliklari işlab turibdi. Çorvaçilik sut yetiştirişga ixtisoslaşgan. Sabzavotçilik rivojlanmokda. Norilsk yaqinida konçilik sanoati mavjud (kumir, mis, nikel, kobalt va b.). Norilsk konmetallurgiya kti (hoz. «Norilskiy nikel» korxonasi) 1952 y.dan maxsulot bermokda. Yer şaridagi eng şim. Dudinka — Norilsk — Talnax t.y. (1937 y.dan), UstXantay GES bor. T.m.o. iktisodiy alokalarida Şim. dengiz yuli va dare hamda aviatsiya transportining ahamiyati katta. Asosiy portlari: Dikson, Dudinka, Xatanga. Qattiq qoplamali avtomobil yullar uz. 262 km. Okrug markazi bilan aviaaloka urnatilgan. Dudinka zooveterinariya texnikumi, Taymir okrug ulkaşunoslik muzeyi mavjud. Okrug radio eşittirişlari rus, nenets, dolgan va nganasan tillarida olib boriladi.

1ming yillikning oxiridan boşlab Taymir xududida hoz. dolgan va nenetslarning ajdodlari bölgan samodiy qabilalari yaşagan. Ular buğuçilik, ovçilik va ba'zi joylarda baliq ovlaş bilan şugullangan. Ruslar bu xududda dastlab 16-a. örtalarida paydo bölgan. Ular şu joylarni egallaş maqsadida aholi punktlari barpo etişgan. 1920 y. oxirida Taymirda kayebkorlik bir laşmalari tuzildi, keyinçalik ular kasbkorlik artellariga aylandi. 1930 y. Yenisey daryosidagi UstPortda baliq konservalaş zdi qurib işga tuşirildi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЙМИР (ДОЛГАННЕНЕЦЛАР) МУХТОР ОКРУГИ - РФ Красноярск ўлкаси таркибида. 1930 й. 30 дек.да ташкил этилган. Округ худуди бутунлай қутбий доира орқасида, Шарқий Сибирнинг чекка шим.да, Таймир я.о.да жойлашиб, ғарбдан шарққа 1200 км, шим. дан жан.га 800 км масофага чўзилган. Т.м.о. таркибига Кара ва Лаптевлар денгизларидаги архипелаг ва ороллар ҳам киради. Майд. 862,1 минг км2. Аҳолиси 39,8 минг киши (2002), асосан, руслар (67%), шунингдек, долган, ненец, нганасан, эвенк миллат вакиллари ва б. ҳам яшайди. Т.м.о. ҳудудида 1 шаҳар (Дудинка), 1 шаҳарча (Диксон) бор. Маркази — Дудинка ш. Шаҳар аҳолиси 66,3%. Т.м.о. ҳудудидаги Норильск ш. бевосита Красноярск ўлкаси маъмуриятига бўйсунади.

Табиати. Т.м.о. Осиёнинг чекка шим. қисмини — Таймир я.о. ва Ўрта Сибирь ясситоғлигининг шим. қисмини эгаллайди. Округ ҳудуди 3 асосий қисмга бўлинади; шим.да Бирранга тоғлари, жан.да Ўрта Сибирь ясситоғлиги ва улар орасида жойлашган Шим. Сибирь паеттекислиги. Кара денгизи ва Лаптевлар денгизи билан ўралган. Орол кўп. Фойдали қазилмалардан рудалар, тошкўмир, ош тузи конлари бор. Иқлими арктик ва субарктик иьутим. Янв.нинг ўртача траси—30°, июлники 2°—13°. Йиллик ёғин 110—350 мм. Вегетация даври 40—80 кун. Кўп ерлар тўнгиб ётади. Асосий дарёси — Енисей. Кўл ва ботқоқлашган ерлар кўп. Типик тундра ва торфглейли, жан.да подзол, Енисей дарёси водийсида қайир ўтлоқи тупроқлар тарқалган. Т.м.о.да пакана даур тилоғочи усади. Ер шарининг бирон бошқа қисмида тилоғоч бунчалик шим.да учрамайди (72°50’ шу каби). Ёввойи шим. буғуси, тоғ қўчқори, қутб тулкиси, бўри, лемминг, оқ қуён, қушлардан оқ бойқуш, оқ каклик учрайди. Ёзда кўплаб ҳар хил қушлар учиб келади. Сувларда ҳар хил баликлар бор.

Хўжалиги. Т.м.о.нинг маҳаллий аҳолиси қадимдан буғучилик, балиқ ва мўйнали ҳайвонларни овлаш билан шуғулланиб келган. Красноярск ўлкасидаги буғуларнинг 2/3 қисми Т.м.о.да. Енисей дарёси ва кўллар балиққа бой. Балиқчилик хўжаликлари, Дудинка, Хатанга, УстьПортда балиқконсерва здлари бор. Ер остидаги музхоналарда йил давомида балиқ сакҒтнади. Мўйнали ҳайвонлар (қутб тулкиси, ҳаворанг тулки) кўпайтириш билан шуғулланувчи фермерлар ва жамоа хўжаликлари ишлаб турибди. Чорвачилик сут етиштиришга ихтисослашган. Сабзавотчилик ривожланмокда. Норильск яқинида кончилик саноати мавжуд (кумир, мис, никель, кобальт ва б.). Норильск конметаллургия кти (ҳоз. «Норильский никель» корхонаси) 1952 й.дан махсулот бермокда. Ер шаридаги энг шим. Дудинка — Норильск — Талнах т.й. (1937 й.дан), УстьХантай ГЭС бор. Т.м.о. иктисодий алокаларида Шим. денгиз йули ва даре ҳамда авиация транспортининг аҳамияти катта. Асосий портлари: Диксон, Дудинка, Хатанга. Қаттиқ қопламали автомобиль йуллар уз. 262 км. Округ маркази билан авиаалока урнатилган. Дудинка зооветеринария техникуми, Таймир округ улкашунослик музейи мавжуд. Округ радио эшиттиришлари рус, ненец, долган ва нганасан тилларида олиб борилади.

1минг йилликнинг охиридан бошлаб Таймир худудида ҳоз. долган ва ненецларнинг аждодлари бўлган самодий қабилалари яшаган. Улар буғучилик, овчилик ва баъзи жойларда балиқ овлаш билан шугулланган. Руслар бу худудда дастлаб 16-а. ўрталарида пайдо бўлган. Улар шу жойларни эгаллаш мақсадида аҳоли пунктлари барпо этишган. 1920 й. охирида Таймирда каебкорлик бир лашмалари тузилди, кейинчалик улар касбкорлик артелларига айланди. 1930 й. Енисей дарёсидаги УстьПортда балиқ консервалаш зди қуриб ишга туширилди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.