Tayvan

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 47–48-b. — ziyouz.com

Tayvan TAYVAN, Formoza — Tinç okeandagi orol, Osiyoning jan.şarqiy qirğoklari yaqinida, materikdan Tayvan böğozi orqali ajralgan. Atrofidagi mayda orollar bilan Xitoy provinsiyasini taşkil etadi. Mayd. 36 ming km2. Ma'muriy markazi — Taybey ş. Aholisi 22,3 mln. kişi (2001), 1 km2 ga 621,7 kişi töğri keladi. Rasmiy til — xitoy (mandarin) tili. Aholi buddizm, daosizm va xristian dinlariga e'tiqod qiladi. Pul birligi — yangi Tayvan dollari.

T.ning qirğoq çiziği tekis, şarqiy qismida Tayvanşan suvayirğiç tizmasi ötgan. Ğarbiy sohili tekislik. Şim. da bir neça söngan vulkan bor. Kuçli zilzilalar bölib turadi. Iklimi şim. da subtropik, jan.da tropik, mussonli ikdim, yanv.ning trasi 15— 20°, iyulniki 25—30°. Yillik yoğin 1500—2500 mm. Tez-tez tayfun böladi. Daryolari sersuv. Hududining yarmiga yakini doim yaşil örmon bilan qoplangan, 3300 m dan baland kismi butazor va ötloklar. Foydali qazilmalardan neft, tabiiy gaz, kömir qazib olinadi, oltingugurt konlari bor. Tekisliklarda şoli, çoy, batat, şakarqamiş, ananas va h.k. ekiladi.

Orol haqidagi dastlabki ma'lumotlar 1—2-a.lardagi Xitoy manbalarida uçraydi. 1590 y.da T.ni portugallar bosib olib, Formoza (gözal, nafis) deb ataganlar. 1624 y.dan gollandlar nazoratida böldi. 1861 y.da ulardan ozod etilib, ma'muriy jihatdan Xitoyning Futszyan provinsiyasi tarkibiga kiritildi. 1887 y.da esa alohida provinsiya kilib ajratiddi. 1894—95 y.lardagi Yaponiya — Xitoy uruşidan söng orol yaponlarga ötdi. 2jahon uruşida yaponlar yengilgaç, T. 1945 y.da Xitoyga qaytarildi. 1949 y.da XXR taşkil etilgaç, mağlub bölgan gomindançilar T.ga örnaşib oldilar va «Xitoy Respublikasi hukumati»ni tuzdilar. T.da amal qilinadigan konstitutsiyaga muvofiq T. hukumati orolni 6 y. muddatga saylangan prezident boşkaradigan «Xitoy Respublikasi» deb nomladi. XXR hukumati esa T. ma'muriyatiga «bir davlat — ikki sistema» şaklini taklif etdi. Unga muvofiq orol tinç yöl bilan yagona Xitoy yurisdiksiyasi ostidagi öz ijtimoiy tizimiga ega ma'muriy rn bölişi lozim. T. hukumati esa bunga qarşi va u «bir mamlakat — ikki hokimiyat» şaklini taklif etmokda. T.ning oliy boşqaruv organlari — Milliy majlis va 5 asosiy palata (yuan) dan iborat. Prezident, Milliy majlis va palatalar 6 yil muddatga saylanadi. 40 dan ortiq partiya röyxatga olingan, yetakçi partiyalar — demokratik progressiv partiya, gomindan partiyasi (Millatparvar partiya).

2jahon uruşidan söng T. iqtisodiy ösiş va eksport böyiça dunyoda eng yuqori sur'atlarga ega bölib, iqtisodiy jihatdan kuçli ma'muriy tuzilmaga aylangan. Hozirda T. Şarqiy Osiyoning «Tört kiçik iqtisodiy ajdar»i — Koreya Respublikasi, Singapur va Syangan guruhidagi ,yangi industrial mamlakat hisoblanadi. 1991 y.dan OsiyoTinç okean iqtisodiy hamkorligi taşkilotiga a'zo. T.ning yalpi içki mahsuloti 270 mlrd. dollardan ziyod bölib, jahonda 20örinni egallaydi. Iqtisodiy ösiş sur'ati — 65,1%. Kompyuter, elektron uyrözğor apparaturasi, kiyimkeçak, poyabzal, sport yaxtalari işlab çiqariş. böyiça jahon xöjaligida yetakçi örinni egallaydi. T. elektronika tarkibiy kismlari, mebel, töqimaçilik, metallurgiya, kimyo, aniq maşinasozlik mahsulotlarining yirik eksport qiluvçisi. Asosiy sanoat tarmoqlari: töqimaçilik, radioelektronika, kemasozlik, oziq-ovqat, sement, örmonyoğoçsozlik, pölat eritiş. Yirik sanoat şaharlari: Taybey, Szilun, Tayçjun, Gaosyun. Kamfara işlab çiqariş. va eksport qilişda dunyoda 1örinda. Hududining 24% ekin maydoni. Asosiy ekini — şoli, şuningdek, şakarkamiş, batat, ananas ham yetiştiriladi; çoy plantatsiyalari bor. Çorvaçilikda qöy boqiladi. Baliq ovlanadi.

T.ni dunyoning 29 davlati tan olgan. Asosiy savdo hamkorlari — AQŞ, Yaponiya, Syangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЙВАНЬ, Формоза — Тинч океандаги орол, Осиёнинг жан.шарқий қирғоклари яқинида, материкдан Тайвань бўғози орқали ажралган. Атрофидаги майда ороллар билан Хитой провинциясини ташкил этади. Майд. 36 минг км2. Маъмурий маркази — Тайбэй ш. Аҳолиси 22,3 млн. киши (2001), 1 км2 га 621,7 киши тўғри келади. Расмий тил — хитой (мандарин) тили. Аҳоли буддизм, даосизм ва христиан динларига эътиқод қилади. Пул бирлиги — янги Тайвань доллари.

Т.нинг қирғоқ чизиғи текис, шарқий қисмида Тайваньшан сувайирғич тизмаси ўтган. Ғарбий соҳили текислик. Шим. да бир неча сўнган вулкан бор. Кучли зилзилалар бўлиб туради. Иклими шим. да субтропик, жан.да тропик, муссонли икдим, янв.нинг траси 15— 20°, июлники 25—30°. Йиллик ёғин 1500—2500 мм. Тез-тез тайфун бўлади. Дарёлари серсув. Ҳудудининг ярмига якини доим яшил ўрмон билан қопланган, 3300 м дан баланд кисми бутазор ва ўтлоклар. Фойдали қазилмалардан нефть, табиий газ, кўмир қазиб олинади, олтингугурт конлари бор. Текисликларда шоли, чой, батат, шакарқамиш, ананас ва ҳ.к. экилади.

Орол ҳақидаги дастлабки маълумотлар 1—2-а.лардаги Хитой манбаларида учрайди. 1590 й.да Т.ни португаллар босиб олиб, Формоза (гўзал, нафис) деб атаганлар. 1624 й.дан голландлар назоратида бўлди. 1861 й.да улардан озод этилиб, маъмурий жиҳатдан Хитойнинг Фуцзянь провинцияси таркибига киритилди. 1887 й.да эса алоҳида провинция килиб ажратидди. 1894—95 й.лардаги Япония — Хитой урушидан сўнг орол японларга ўтди. 2жаҳон урушида японлар енгилгач, Т. 1945 й.да Хитойга қайтарилди. 1949 й.да ХХР ташкил этилгач, мағлуб бўлган гоминданчилар Т.га ўрнашиб олдилар ва «Хитой Республикаси ҳукумати»ни туздилар. Т.да амал қилинадиган конституцияга мувофиқ Т. ҳукумати оролни 6 й. муддатга сайланган президент бошкарадиган «Хитой Республикаси» деб номлади. ХХР ҳукумати эса Т. маъмуриятига «бир давлат — икки система» шаклини таклиф этди. Унга мувофиқ орол тинч йўл билан ягона Хитой юрисдикцияси остидаги ўз ижтимоий тизимига эга маъмурий рн бўлиши лозим. Т. ҳукумати эса бунга қарши ва у «бир мамлакат — икки ҳокимият» шаклини таклиф этмокда. Т.нинг олий бошқарув органлари — Миллий мажлис ва 5 асосий палата (юан) дан иборат. Президент, Миллий мажлис ва палаталар 6 йил муддатга сайланади. 40 дан ортиқ партия рўйхатга олинган, етакчи партиялар — демократик прогрессив партия, гоминдань партияси (Миллатпарвар партия).

2жаҳон урушидан сўнг Т. иқтисодий ўсиш ва экспорт бўйича дунёда энг юқори суръатларга эга бўлиб, иқтисодий жиҳатдан кучли маъмурий тузилмага айланган. Ҳозирда Т. Шарқий Осиёнинг «Тўрт кичик иқтисодий аждар»и — Корея Республикаси, Сингапур ва Сянган гуруҳидаги ,янги индустриал мамлакат ҳисобланади. 1991 й.дан ОсиёТинч океан иқтисодий ҳамкорлиги ташкилотига аъзо. Т.нинг ялпи ички маҳсулоти 270 млрд. доллардан зиёд бўлиб, жаҳонда 20ўринни эгаллайди. Иқтисодий ўсиш суръати — 65,1%. Компьютер, электрон уйрўзғор аппаратураси, кийимкечак, пойабзал, спорт яхталари ишлаб чиқариш. бўйича жаҳон хўжалигида етакчи ўринни эгаллайди. Т. электроника таркибий кисмлари, мебель, тўқимачилик, металлургия, кимё, аниқ машинасозлик маҳсулотларининг йирик экспорт қилувчиси. Асосий саноат тармоқлари: тўқимачилик, радиоэлектроника, кемасозлик, озиқ-овқат, цемент, ўрмонёғочсозлик, пўлат эритиш. Йирик саноат шаҳарлари: Тайбэй, Цзилун, Тайчжун, Гаосюн. Камфара ишлаб чиқариш. ва экспорт қилишда дунёда 1ўринда. Ҳудудининг 24% экин майдони. Асосий экини — шоли, шунингдек, шакаркамиш, батат, ананас ҳам етиштирилади; чой плантациялари бор. Чорвачиликда қўй боқилади. Балиқ овланади.

Т.ни дунёнинг 29 давлати тан олган. Асосий савдо ҳамкорлари — АҚШ, Япония, Сянган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.