Tazkira
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41–42-b. — ziyouz.com
Tazkira (arab. — eslatmoq, zikr etmoq) — örta asr forsiy va turki y tillardagi adabiyotşunoslik janrlaridan biri. Keng ma'noda — tarix, tasavvuf, san'at sohasidagi voqea va şaxslar haqida esdalik ruhidagi asar, mas., «Tazkirat ulavliyo» (Farididdin Attor), «Tazkirai Muqimxoniy» (Muhammad Yusuf), «Tazkirai xattoton» (Rudakiy), «Tazkirai avliyoi turkiy» (Ruşdiy) va b. Tor ma'noda — şoirlar hayoti va ijodi haqida ma'lumot, asarlaridan namunalar keltirib tuzilgan töplam. T.da bir neça asrda yaşagan yoki muayyan davr şoirlarining hayoti va ijodi haqida turli tarzda ma'lumot beriladi. Şoirlarni qamrab oliş jihatidan tarixiyzamonaviy va zamonaviy T.ga bölinadi. Tarixiyzamonaviy T.da bir neça asr davomida yaşab ijod etgan şoirlar haqida («Lubob ulalbob» — Avfiy, «Tazkirat uşşuaro» — Davlatşoh Samarqandiy va b.), zamonaviy T.da esa tuzuvçining zamondoşlari haqida («Majolis unnafois», «Tazkirat uşşuaro» — Mutribiy va b.) bahs yuritiladi. Asarda şoirlar har xil uslubda — «abjad» tizimida, sulola va arab alifbosi asosida, geografik uslubda, T. tuzuvçi tomonidan şaxsan körganlik, ijodiy mulokrtda bölganbölmaganlik asosida joylaştiriladi. Şoirlar haqidagi ma'lumotlar alohida kiçik maqola — fiqradan iborat böladi. Unda şoirning ismi, taxallusi, qayerdanligi, ijodi, şe'rlaridan namunalar, tabiatidagi öziga xos xususiyati, qay darajada şuhrat topganligi va b. şe'riy yoki nasriy tarzda bayon etiladi. Ba'zan 2 tilda ma'lumot beriş hollari ham uçraydi («Majmuai şoiron»). Tlartuzuvçisining adabiyestetik uslublari qaysi adabiy yönalişiga mansubligi jihatidan farklanadi. Şarq adabiyotşunosligida bizgaça yetib kelgan dastlabki T.ni Abu Mansur as-Saoyaibiy, özbek adabiyotida Alişer Navoiy yaratganlar. Adabiyot tarixini örganişda T.larning ahamiyati katta.
Habib Abdunazar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЗКИРА (араб. — эслатмоқ, зикр этмоқ) — ўрта аср форсий ва турки й тиллардаги адабиётшунослик жанрларидан бири. Кенг маънода — тарих, тасаввуф, санъат соҳасидаги воқеа ва шахслар ҳақида эсдалик руҳидаги асар, мас., «Тазкират улавлиё» (Фаридиддин Аттор), «Тазкираи Муқимхоний» (Муҳаммад Юсуф), «Тазкираи хаттотон» (Рудакий), «Тазкираи авлиёи туркий» (Рушдий) ва б. Тор маънода — шоирлар ҳаёти ва ижоди ҳақида маълумот, асарларидан намуналар келтириб тузилган тўплам. Т.да бир неча асрда яшаган ёки муайян давр шоирларининг ҳаёти ва ижоди ҳақида турли тарзда маълумот берилади. Шоирларни қамраб олиш жиҳатидан тарихийзамонавий ва замонавий Т.га бўлинади. Тарихийзамонавий Т.да бир неча аср давомида яшаб ижод этган шоирлар ҳақида («Лубоб улалбоб» — Авфий, «Тазкират ушшуаро» — Давлатшоҳ Самарқандий ва б.), замонавий Т.да эса тузувчининг замондошлари ҳақида («Мажолис уннафоис», «Тазкират ушшуаро» — Мутрибий ва б.) баҳс юритилади. Асарда шоирлар ҳар хил услубда — «абжад» тизимида, сулола ва араб алифбоси асосида, географик услубда, Т. тузувчи томонидан шахсан кўрганлик, ижодий мулокртда бўлганбўлмаганлик асосида жойлаштирилади. Шоирлар ҳақидаги маълумотлар алоҳида кичик мақола — фиқрадан иборат бўлади. Унда шоирнинг исми, тахаллуси, қаерданлиги, ижоди, шеърларидан намуналар, табиатидаги ўзига хос хусусияти, қай даражада шуҳрат топганлиги ва б. шеърий ёки насрий тарзда баён этилади. Баъзан 2 тилда маълумот бериш ҳоллари ҳам учрайди («Мажмуаи шоирон»). Тлартузувчисининг адабийэстетик услублари қайси адабий йўналишига мансублиги жиҳатидан фаркланади. Шарқ адабиётшунослигида бизгача етиб келган дастлабки Т.ни Абу Мансур ас-Саояибий, ўзбек адабиётида Алишер Навоий яратганлар. Адабиёт тарихини ўрганишда Т.ларнинг аҳамияти катта.
Ҳабиб Абдуназар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.