Teatr dekoratsiyasi san'ati
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 203–205-b. — ziyouz.com
Teatr dekoratsiyasi san'ati TEATR DEKORATSIYASI SAN'ATI, ssenografiya —tasviriy san'atning teatr san'ati bilan boğliq sohasi; dekoratsiya, liboslar, yoruğlik, sahna texnikasi vositasida spektaklning tomoşa obrazi (körinişi)ni yaratiş san'ati. Teatr rassomi sahnada körsatiladigan har bir köriniş, joy, kiyim va b.ning eskizlarini yaratadi, şu eskizlar asosida dekoratsiya va liboslar tayyorlanadi. Rassom illyuziya yordamida tomoşabinda turli taassurotlar tuğdiradi, tarixiy davr, tarixiy şaroit töğrisida töğri tasavvurlar hosil qilinişiga erişadi. T.d.s. teatr, dramaturgiya, tasviriy san'at taraqqiyoti bilan boğliq holda rivojlandi. Qad. marosim, öyinlarda uning ilk körinişlari (libos, niqob va b.) namoyon böldi. Yunoniston teatrida mil. av. 5-a.dayoq yordamçi qurilmalardan taşqari hajmli şakllar bilan tasviriy dekoratsiyalar qöşib işlatilgan; Qad. Rim teatrida bu san'at rivojlantirilgan, ilk bor parda qöllanilgan. Örta asrlarda Osiyo (Hindiston, Xitoy, Yaponiya va b.) mamlakatlarida sahnani şartliramziy tarzda bezaş hukmron bölgan. Uyğoniş davrida Italiyada perspektivali dekoratsiyalar şakllandi, şahar maydoni yoki uzoklarga ulanib ketgan köçalar, özgarmas joylar romlarga tortilgan rasmlar yordamida yaratildi (Bramante, B. Perutssi, S. Serio va b.). 17-a. boşlarida sahna mexanizmlari keng qöllanila boşlandi, aylanuvçi 3 tomonli prizma şaklidagi qurilma tomoşabin köz oldida dekoratsiyalarni almaştiriş imkonini berdi. Texnikaning takomillaşişi sahna orti (kulis) va sahna — qutini yuzaga keltirdi. 17- a. örtalaridan sahnada yon dekoratsiyalar paydo böldi va butun Yevropaga tarqaddi. Buyuk Britaniyada (sağna maydoni yuqori, quyi va orqa sahnalar, tomoşabin tomon turtib çiqqan sahna oldi — prosseniumdan iborat) maxsus teatr binosi şakllandi. Klassitsizm davrida voqeaning joy va vaqt birligi qonuniga böysundirilişi özgarmas dekoratsiyalar prinsipini qaror topişiga olib keldi. Hindiston, Hindixitoy mamlakatlari teatrlarida spektaklni bezatiş libos, niqob, grimlar bilan çeklandi (bu an'ana 20-a. gaça davom etdi). 19-a. 1çoragida Fransiya, Buyuk Britaniya teatrlarida diorama va panorama gazli yoritgiçlarning yangi şakllari bilan uyğunlaştirgan holda qöllaniladi. Texnikaning murakkablaşişi bölim (akt)lar orasida parda, elektr yoritgiç (1849)ni qöllaşga, zamonaviy mavzudagi asarlarni sahnaga qöyilişi real hayotni aniq aks etgirişga olib keldi. 19-a. oxiridan rassomlar teatr bilan hamkorlikda sahna san'atining boşqa san'atlar qatorida tutgan örnini belgilovçi öziga xos krnuniyatlarini tadqiq qildilar. 20-a.da T.d.s. sahna texnikasi — sintetik materiallar, lyuminessent böyoqlar, kollaj, foto va kinoproyeksiya, közgular tuzilmasi, murakkab yoruğlik qurilmalari va ğ.k. bilan boyidi. 60y.lardan deyarli hamma yerda «sahnadan taşka ri» dekoratsiyalar, «sahna — arena»larga e'tibor kuçaydi. 70y.lar T.d.s. xalq san'ati bilan yöğrilgan ohanglarni qöllaşi bilan ajralib turadi, marosim niqobgrimlari, qöğirçoq liboslari dekoratsiyaning ajralmas qismiga aylandi. T.d.s. ustalarining dramaturgiya asosida rej. va rassom tasavvuridagi erkin sahna asarini yaratişga intilişi ortdi. 20-a. T.d.s. rivojlanişi jarayonida sahnalaştiruvçi rassom spektaklning mualliflaridan biriga va «T.d.s.»ni spektaklning tasviriy rejissura (ssenografiya)si degan tuşunçaga aylantirdi. Bu xususiyatlar turli oqimlar kuraşi jarayonida rivojlandi, hajmlifazoviy dekoratsiyalar, spektaklning tomoşa obrazi rangtasvirni qöllaş hisobiga körkamlaşdi va ta'sirçanligi yanada ortdi. T.d.s.ga dastgox. rangtasviri ustalari katta hissa qöşdilar. Xalq san'atining uslublaştirilgan şakllariga qizikiş örnini saxna voqealarining içki mantiğiga böysundirilgan bezak tuzilişini izlaş egalladi. T.d.s.da keksa avlod rassomlari bilan bir qatorda yoş rassomlar ham muvaffaqiyatli ijod qilmoqda.
Özbekistonda T.d.s. jahon T.d.s.ning eng yaxşi an'analari ta'sirida rivojlandi. 20-a. ma'rifatparvarlar teatri dastlabki spektakllarida hayotiy voqelikni sahnada aynan körsatiş, libos va pardozlarni ham hayotdagiday rasmiy tarzlarda işlatiş uslubini qöllagan, joylarni rasmana qilib quriş odat tusida bölganini köriş mumkin, liboslar masalasida ham şunday yöl tutilgan. Tajriba biroz ortgaç, teatr asar konfliktidan kelib çiqib ziddiyatli ikki tomonni bir-biriga qaramaqarşi (kontrast) tasvirlaşga ötdi, yutuqlar bilan birga kamçiliklar ham mavjud bölgan: har bir spektakl uçun maxsus dekoratsiyalar kam işlangan, teatrda rassomning özi bölmagan, spektakllar köpinça yiğma dekoratsiyalar bilan şartli körsatilgan; spektakllarga kerakli libos, buyum va aşyolar uymauy yurib terib kelingan, ijaraga olingan.
Td.s.ning dastlabki professional namunalari 20-a. (boşlari)da Özbekistonda yaşagan rus rassomlari (S. Yudin, S. Milenin, V. Ufimsev va b.) tomonidan yaratildi, ulardan taöşm olgan va ularning ijodiy rahbarligida özbek teatr rassomlari yetişib çikdi (Ş. Şorahimov, H. Ikromov, M. Musayev va b.). Xalq hayoti, urfodatlarini, amaliy bezak san'ati, liboslarini yaxşi bilganligi rassomlarning işlarida öz aksini topdi, spektakllarga liboslar ularning çizmalari asosida tayyorlandi. Hayotni aynan aks ettiruvçi uslub illyuziyali dekoratsiya va köp jihatdan şartli liboslarni yaratilişiga olib keddi, aktyorlarga turmuş tarzini, personajlar qiyofasini batafsil va umumlaşma tarzda körsatiş imkonini berdi. Özbek teatri erişilgan yutuklarini mustahkamlaş bilan birga dekoratsiya san'ati va liboslar bobida jiddiy izlanişlar olib bordi, tasviriy san'atning ba'zi tamoyil va uslublarini işga soldi, obrazli yeçim, maxrbatli tasvir yölidan bordi, kino va televideniye vositalaridan foydalandi.
60y.lar oxirlaridan Toşkent teatr va rassomlik san'ati intining teatr rangtasviri (ssenografiya) bölimini tugatgan bir guruh rassomlarning respublika teatrlariga kirib kelişi bilan sahna asarlarining tarkibiy kismi bölgan tasviriy vositalar (dekoratsiya, libos, grim)da yangi davr boşlandi. I. Valdenberg, V. Riftin va b.dan saboq olgan G. Brim, A. Jiboyedov, R. Tumankov, A. Şibayev, bir oz keyinroqO. Ollaberganov, V. Mixayliçenko, T. Şorahimov, U. Saydaliyev va b. dekoratsiya san'ati va u bilan boğliq libos, grim sohalarida tub özgarişlar yasaşga va T.d.s.ni dastgoh va monumental rangtasvir darajasiga kötarişga intildilar. Özbek T.d.s. tom ma'nodagi professional yölga tuşib oldi. Rassom endi spektaklning sahnalaştiruvçi rej. bilan xammuallifga aylandi. Jumladan, G. Brim sahnalaştirilgan spektakllarning sahna makonini asarlar mazmuni va janriga moye bezaşda me'morlik ohanglari, tamoyillarini qöllab katta yutuklarga erişdi («Mariya Styuart», «Boy ila xizmatçi», «Şoh Edip», «Abu Rayhon Beruniy», «Buxoro», «Istehkom» va b.).
80y.larning oxiri va ayniqsa, 90y. lar, ya'ni Özbekistonning mustaqilligi davrida özbek teatri tarixni idrok etiş va özlaştirişda, buyuk allomalar va davlat arboblari hayoti va faoliyatini yoritişda katta yutuklarga erişdi, bunda teatr rassomlarining xizmati katta: tarixiy şaxslarning sahnaviy obrazlarining tölaqonli va teran mazmunga ega bölişida muhit tasvirini yaratgan teatr rassomlarining xizmati salmoqlidir. Respublika teatrlarida rassomlarning keksa, örta va yoş avlodi bir-biridan ta'sirlangan holda ijod qilmoqda. V. I. Ligay (Andijon), D. Safoyev (Samarkand), T. ŞorahmeDov, A. Jiboyedov, B. Qurbonov, B. Törayev, 3. Botirov, Ş. Abdumalikov, N. Glubokina (Toşkent), F. Rajabov (Farğona) va b. T.d.s. taraqqiyotiga katta hissa qöşmoqda.
Ad.: Soyenovskaya A. G., Puti razvitiya teatralnodekoratsionnogo iskusstva Uzbekistana, T., 1989; Qodirova D. M., XX asr Özbekiston teatr liboslari, T., 2003.
Dilafruz Qodirova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕАТР ДЕКОРАЦИЯСИ САНЪАТИ, сценография —тасвирий санъатнинг театр санъати билан боғлиқ соҳаси; декорация, либослар, ёруғлик, саҳна техникаси воситасида спектаклнинг томоша образи (кўриниши)ни яратиш санъати. Театр рассоми саҳнада кўрсатиладиган ҳар бир кўриниш, жой, кийим ва б.нинг эскизларини яратади, шу эскизлар асосида декорация ва либослар тайёрланади. Рассом иллюзия ёрдамида томошабинда турли таассуротлар туғдиради, тарихий давр, тарихий шароит тўғрисида тўғри тасаввурлар ҳосил қилинишига эришади. Т.д.с. театр, драматургия, тасвирий санъат тараққиёти билан боғлиқ ҳолда ривожланди. Қад. маросим, ўйинларда унинг илк кўринишлари (либос, ниқоб ва б.) намоён бўлди. Юнонистон театрида мил. ав. 5-а.даёқ ёрдамчи қурилмалардан ташқари ҳажмли шакллар билан тасвирий декорациялар қўшиб ишлатилган; Қад. Рим театрида бу санъат ривожлантирилган, илк бор парда қўлланилган. Ўрта асрларда Осиё (Ҳиндистон, Хитой, Япония ва б.) мамлакатларида саҳнани шартлирамзий тарзда безаш ҳукмрон бўлган. Уйғониш даврида Италияда перспективали декорациялар шаклланди, шаҳар майдони ёки узокларга уланиб кетган кўчалар, ўзгармас жойлар ромларга тортилган расмлар ёрдамида яратилди (Браманте, Б. Перуцци, С. Серио ва б.). 17-а. бошларида саҳна механизмлари кенг қўлланила бошланди, айланувчи 3 томонли призма шаклидаги қурилма томошабин кўз олдида декорацияларни алмаштириш имконини берди. Техниканинг такомиллашиши саҳна орти (кулис) ва саҳна — қутини юзага келтирди. 17- а. ўрталаридан саҳнада ён декорациялар пайдо бўлди ва бутун Европага тарқадди. Буюк Британияда (сағна майдони юқори, қуйи ва орқа саҳналар, томошабин томон туртиб чиққан саҳна олди — просцениумдан иборат) махсус театр биноси шаклланди. Классицизм даврида воқеанинг жой ва вақт бирлиги қонунига бўйсундирилиши ўзгармас декорациялар принципини қарор топишига олиб келди. Ҳиндистон, Ҳиндихитой мамлакатлари театрларида спектаклни безатиш либос, ниқоб, гримлар билан чекланди (бу анъана 20-а. гача давом этди). 19-а. 1чорагида Франция, Буюк Британия театрларида диорама ва панорама газли ёритгичларнинг янги шакллари билан уйғунлаштирган ҳолда қўлланилади. Техниканинг мураккаблашиши бўлим (акт)лар орасида парда, электр ёритгич (1849)ни қўллашга, замонавий мавзудаги асарларни саҳнага қўйилиши реал ҳаётни аниқ акс этгиришга олиб келди. 19-а. охиридан рассомлар театр билан ҳамкорликда саҳна санъатининг бошқа санъатлар қаторида тутган ўрнини белгиловчи ўзига хос крнуниятларини тадқиқ қилдилар. 20-а.да Т.д.с. саҳна техникаси — синтетик материаллар, люминесцент бўёқлар, коллаж, фото ва кинопроекция, кўзгулар тузилмаси, мураккаб ёруғлик қурилмалари ва ғ.к. билан бойиди. 60й.лардан деярли ҳамма ерда «саҳнадан ташка ри» декорациялар, «саҳна — арена»ларга эътибор кучайди. 70й.лар Т.д.с. халқ санъати билан йўғрилган оҳангларни қўллаши билан ажралиб туради, маросим ниқобгримлари, қўғирчоқ либослари декорациянинг ажралмас қисмига айланди. Т.д.с. усталарининг драматургия асосида реж. ва рассом тасаввуридаги эркин саҳна асарини яратишга интилиши ортди. 20-а. Т.д.с. ривожланиши жараёнида саҳналаштирувчи рассом спектаклнинг муаллифларидан бирига ва «Т.д.с.»ни спектаклнинг тасвирий режиссура (сценография)си деган тушунчага айлантирди. Бу хусусиятлар турли оқимлар кураши жараёнида ривожланди, ҳажмлифазовий декорациялар, спектаклнинг томоша образи рангтасвирни қўллаш ҳисобига кўркамлашди ва таъсирчанлиги янада ортди. Т.д.с.га дастгох. рангтасвири усталари катта ҳисса қўшдилар. Халқ санъатининг услублаштирилган шаклларига қизикиш ўрнини сахна воқеаларининг ички мантиғига бўйсундирилган безак тузилишини излаш эгаллади. Т.д.с.да кекса авлод рассомлари билан бир қаторда ёш рассомлар ҳам муваффақиятли ижод қилмоқда.
Ўзбекистонда Т.д.с. жаҳон Т.д.с.нинг энг яхши анъаналари таъсирида ривожланди. 20-а. маърифатпарварлар театри дастлабки спектаклларида ҳаётий воқеликни саҳнада айнан кўрсатиш, либос ва пардозларни ҳам ҳаётдагидай расмий тарзларда ишлатиш услубини қўллаган, жойларни расмана қилиб қуриш одат тусида бўлганини кўриш мумкин, либослар масаласида ҳам шундай йўл тутилган. Тажриба бироз ортгач, театр асар конфликтидан келиб чиқиб зиддиятли икки томонни бир-бирига қарамақарши (контраст) тасвирлашга ўтди, ютуқлар билан бирга камчиликлар ҳам мавжуд бўлган: ҳар бир спектакл учун махсус декорациялар кам ишланган, театрда рассомнинг ўзи бўлмаган, спектакллар кўпинча йиғма декорациялар билан шартли кўрсатилган; спектаклларга керакли либос, буюм ва ашёлар уймауй юриб териб келинган, ижарага олинган.
Тд.с.нинг дастлабки профессионал намуналари 20-а. (бошлари)да Ўзбекистонда яшаган рус рассомлари (С. Юдин, С. Миленин, В. Уфимцев ва б.) томонидан яратилди, улардан таўшм олган ва уларнинг ижодий раҳбарлигида ўзбек театр рассомлари етишиб чикди (Ш. Шораҳимов, Ҳ. Икромов, М. Мусаев ва б.). Халқ ҳаёти, урфодатларини, амалий безак санъати, либосларини яхши билганлиги рассомларнинг ишларида ўз аксини топди, спектаклларга либослар уларнинг чизмалари асосида тайёрланди. Ҳаётни айнан акс эттирувчи услуб иллюзияли декорация ва кўп жиҳатдан шартли либосларни яратилишига олиб кедди, актёрларга турмуш тарзини, персонажлар қиёфасини батафсил ва умумлашма тарзда кўрсатиш имконини берди. Ўзбек театри эришилган ютукларини мустаҳкамлаш билан бирга декорация санъати ва либослар бобида жиддий изланишлар олиб борди, тасвирий санъатнинг баъзи тамойил ва услубларини ишга солди, образли ечим, махрбатли тасвир йўлидан борди, кино ва телевидение воситаларидан фойдаланди.
60й.лар охирларидан Тошкент театр ва рассомлик санъати интининг театр рангтасвири (сценография) бўлимини тугатган бир гуруҳ рассомларнинг республика театрларига кириб келиши билан саҳна асарларининг таркибий кисми бўлган тасвирий воситалар (декорация, либос, грим)да янги давр бошланди. И. Вальденберг, В. Рифтин ва б.дан сабоқ олган Г. Брим, А. Жибоедов, Р. Туманков, А. Шибаев, бир оз кейинроқО. Оллаберганов, В. Михайличенко, Т. Шораҳимов, У. Сайдалиев ва б. декорация санъати ва у билан боғлиқ либос, грим соҳаларида туб ўзгаришлар ясашга ва Т.д.с.ни дастгоҳ ва монументал рангтасвир даражасига кўтаришга интилдилар. Ўзбек Т.д.с. том маънодаги профессионал йўлга тушиб олди. Рассом энди спектаклнинг саҳналаштирувчи реж. билан хаммуаллифга айланди. Жумладан, Г. Брим саҳналаштирилган спектаклларнинг саҳна маконини асарлар мазмуни ва жанрига мое безашда меъморлик оҳанглари, тамойилларини қўллаб катта ютукларга эришди («Мария Стюарт», «Бой ила хизматчи», «Шоҳ Эдип», «Абу Райҳон Беруний», «Бухоро», «Истеҳком» ва б.).
80й.ларнинг охири ва айниқса, 90й. лар, яъни Ўзбекистоннинг мустақиллиги даврида ўзбек театри тарихни идрок этиш ва ўзлаштиришда, буюк алломалар ва давлат арбоблари ҳаёти ва фаолиятини ёритишда катта ютукларга эришди, бунда театр рассомларининг хизмати катта: тарихий шахсларнинг саҳнавий образларининг тўлақонли ва теран мазмунга эга бўлишида муҳит тасвирини яратган театр рассомларининг хизмати салмоқлидир. Республика театрларида рассомларнинг кекса, ўрта ва ёш авлоди бир-биридан таъсирланган ҳолда ижод қилмоқда. В. И. Лигай (Андижон), Д. Сафоев (Самарканд), Т. ШораҳмеДов, А. Жибоедов, Б. Қурбонов, Б. Тўраев, 3. Ботиров, Ш. Абдумаликов, Н. Глубокина (Тошкент), Ф. Ражабов (Фарғона) ва б. Т.д.с. тараққиётига катта ҳисса қўшмоқда.
Ад.: Соеновская А. Г., Пути развития театральнодекорационного искусства Узбекистана, Т., 1989; Қодирова Д. М., XX аср Ўзбекистон театр либослари, Т., 2003.
Дилафруз Қодирова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.