Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Teatr musiqasi

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 205–206-b. — ziyouz.com

    Teatr musiqasi - 1) keng ma'noda — barça musiqali (opera, balet, operetta, musikali drama, musikali komediya, vodevil, myuzikl va b.) hamda dramatik spektakllar uçun yozilgan musiqa; 2) tor ma'noda — dramatik teatr spektakl (drama, komediya, tragediya)lari musiqasi. Odatda, vokal, çolğu, xor va orkestr musiqiy lavhalaridan iborat.

    Musiqa katta örin egallagan drama san'ati şakllari qadimdan ma'lum. Özbekistonda qiziqçimasxaraboz va qöğirçoqboz tomoşalari va b. musiqa bilan ijro etilgan. Kompozitorlik san'ati rivoji natijasida T.m. yangi poğonaga kötarildi, erkin almaşinuvçi musiqiy lavhalar örniga muayyan spektakllarga maxsus musiqa asarlari yozila boşlandi (V.A.Motsart, Y.Gaydn, L.Betxoven, keyinçalik F.Mendelson, R.Şuman, M.Glinka, G.Berlioz, E.Grig, J.Vize va b.). 20-a.da teatr spektakllaridagi musiqaning mavqei yanada kuçaydi, ba'zi musiqa (kantata, oratoriya kabi) janrlarining sahnaviy turlari yuzaga keldi (K.Orf, I.Stravinskiy, A.Onegger va b.), yangi sintetik janrlar paydo böldi (I.Stravinskiyning «Şoh Edip», «Askar tarixi» va b.). T.m. sahna raqs harakatlarini ifodalovçi, dramatik holatlarga izoh beruvçi, ramziy yoki majoziy ma'noga ega lavhalar, şuningdek, qahramonlarning içki histuyğularini bayon etuvçi epizodlardan iborat böladi. Ayni paytda, u asar sahnalarini özaro boğlab, dramaturgik vazifalarni ham bajaradi. Özbekistonda Hamza, Xurşid, Ğ.Zafariy va b. dramaturglar öz spektakllarida özbek musiqa merosidan keng foydalanişgan; ilk professional (maxsus yaratilgan) T.m. namunalari 1940 y.lar oxiri — 60y.larda paydo bölgan («Alişer Navoiy», M. Burhonov 1948; «Yölçi yulduz», I.Akbarov, 1957; «Hamza», 1960, «Mirzo Uluğbek», 1964, M.Leviyev va b.). Keyinçalik, A.Malaxov («Varşava kuyi», «Sevgi uçun 10 keçakunduz», 1968), F.YanovYanovskiy («Iztirob va umid kunlari», 1974), A.Berlin («Otello», 1972), 1980—2000y.larda A.Ergaşev («Ufq», 1995, «Ötgan kunlar jangnomasi», 2003), A.Ikromov («Qirol Lir», 1998), D.YanovYanovskiy («Malikai Turandot», 2000, «Rezina sotuvçilar», 2004), A.Kim («Iso va Yaxuda», 2002) va b. kompozitorlar T.m. sohasida ijodiy muvaffakiyatlarga erişgan.

    Ad.: Mirhaydarova 3., Muzöka v dramatiçeskom teatre, T., 1986.

    Zakiya Mirhaydarova.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТЕАТР МУСИҚАСИ - 1) кенг маънода — барча мусиқали (опера, балет, оперетта, мусикали драма, мусикали комедия, водевиль, мюзикл ва б.) ҳамда драматик спектакллар учун ёзилган мусиқа; 2) тор маънода — драматик театр спектакл (драма, комедия, трагедия)лари мусиқаси. Одатда, вокал, чолғу, хор ва оркестр мусиқий лавҳаларидан иборат.

    Мусиқа катта ўрин эгаллаган драма санъати шакллари қадимдан маълум. Ўзбекистонда қизиқчимасхарабоз ва қўғирчоқбоз томошалари ва б. мусиқа билан ижро этилган. Композиторлик санъати ривожи натижасида Т.м. янги поғонага кўтарилди, эркин алмашинувчи мусиқий лавҳалар ўрнига муайян спектаклларга махсус мусиқа асарлари ёзила бошланди (В.А.Моцарт, Й.Гайдн, Л.Бетховен, кейинчалик Ф.Мендельсон, Р.Шуман, М.Глинка, Г.Берлиоз, Э.Григ, Ж.Визе ва б.). 20-а.да театр спектаклларидаги мусиқанинг мавқеи янада кучайди, баъзи мусиқа (кантата, оратория каби) жанрларининг саҳнавий турлари юзага келди (К.Орф, И.Стравинский, А.Онеггер ва б.), янги синтетик жанрлар пайдо бўлди (И.Стравинскийнинг «Шоҳ Эдип», «Аскар тарихи» ва б.). Т.м. саҳна рақс ҳаракатларини ифодаловчи, драматик ҳолатларга изоҳ берувчи, рамзий ёки мажозий маънога эга лавҳалар, шунингдек, қаҳрамонларнинг ички ҳистуйғуларини баён этувчи эпизодлардан иборат бўлади. Айни пайтда, у асар саҳналарини ўзаро боғлаб, драматургик вазифаларни ҳам бажаради. Ўзбекистонда Ҳамза, Хуршид, Ғ.Зафарий ва б. драматурглар ўз спектаклларида ўзбек мусиқа меросидан кенг фойдаланишган; илк профессионал (махсус яратилган) Т.м. намуналари 1940 й.лар охири — 60й.ларда пайдо бўлган («Алишер Навоий», М. Бурҳонов 1948; «Йўлчи юлдуз», И.Акбаров, 1957; «Ҳамза», 1960, «Мирзо Улуғбек», 1964, М.Левиев ва б.). Кейинчалик, А.Малахов («Варшава куйи», «Севги учун 10 кечакундуз», 1968), Ф.ЯновЯновский («Изтироб ва умид кунлари», 1974), А.Берлин («Отелло», 1972), 1980—2000й.ларда А.Эргашев («Уфқ», 1995, «Ўтган кунлар жангномаси», 2003), А.Икромов («Қирол Лир», 1998), Д.ЯновЯновский («Маликаи Турандот», 2000, «Резина сотувчилар», 2004), А.Ким («Исо ва Яхуда», 2002) ва б. композиторлар Т.м. соҳасида ижодий муваффакиятларга эришган.

    Ад.: Мирҳайдарова 3., Музўка в драматическом театре, Т., 1986.

    Закия Мирҳайдарова.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.