Teatrşunoslik
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206–208-b. — ziyouz.com
Teatrşunoslik - teatr tarixi va nazariyasini örganuvçi fan. Mustaqil ilmiy yunaliş sifatida teatr san'atining umumiy taraqqiyoti bilan boğliq holda 20-a.da şakllangan. T. dastlab, asosan drama teatrlari faoliyati bilan boğlangan bulsa, keyinçalik opera va balet, operetta, musiqali drama, bolalar teatri, qöğirçoq teatri, teatr ta'limi, sahna nutqi, dekoratsiya san'ati, teatr libosi va pardozi, sahna harakati, havaskorlik teatri sohalari va yönalişlarini uz içiga oladi.
T. kurtaklari Şarq va Ğarb mamlakatlarida teatr san'atini şakllanişi va taraqqiyoti bilan boğliq holda turli davrlarda, kup hollarda tarix, falsafa, adabiyotşunoslik fanlari içida vujudga kelib, mukammalaşib borgan. Teatr amaliyotini nazariy jihatdan umumlaştiriş Yunoniston, Rim, Hindiston, Xitoyda paydo bulgan. Aristotelning «Poetika»si san'at, jumladan, drama va teatr nazariyasi buyiça birinçi tajribadir. Ğarbiy Yevropada dramaturgiya va teatr san'atini tadqiq etiş Uyğoniş davrida antik davrda yaratilgan qölyozmalarni örganişdan boşlangan. Angliyada 16-a.da gumanistlar teatr san'atining axloqiy tarbiyadagi Urni, estetik ahamiyatini yoklab bir qator ilmiy asarlar yozişgan. Alohida yönaliş sifatida drama nazariyasi rivojlanadi. 18-a. teatr tanqidçiligi ham rivojlana boşlaydi. 19-a.ning 2yarmida Angliyada T.ning ilmiy uslub va tamoyillari qaror topadi. Germaniyada T.ning ilmiy poydevori 18-a.da qöyildi: I.K.Gotşed tadqiqotlaridan boşlandi. 18-a. oxiri va 19-a. boşida Gyote va Şiller T. taraqqiyotiga muhim hissa qöşdi. 19-a. ning 2yarmida köplab T. işlari, memuarlar, bibliografik manbalar naşr qilindi. 90y.lardan Bonn va Leypsig untlarida maxsus T. kurelari uqitilib, Kyoln va Kilda T. ilmiy tadqiqot intlari iş boşladi. 1902 y. Berlinda teatr tarixini örganiş jamiyati tuziladi. Fransiyada T. yozuvçi va faylasuf D.Didro asarlarida (18-a.) yorqin kurindi. 19-a.ning 2yarmi, 20-a. boşlarida teatr tarixi, dramaturgiya va aktyorlik san'ati buyiça fundamental tadkikrtlar yaratildi. 1933 y.da Fransiyada teatr tarixi jamiyati tuzildi. Rossiyada 19-a. da P.I.Sumarokov, A.Puşkin, N.Gogol, V.Belinskiy va b. T. rivojiga katta hissa qöşdilar. 1939 y. Peterburgda Teatr, musiqa va kinematografiya inti iş boşlaydi. 20-a.ning 60—80y.larida mazkur dargoxlarda bir qator özbek teatrşunoslari nomzodlik va drlik dissertatsiyalarini himoya qilişgan. Sobiq ittifoq doirasida boşqa milliy teatrlar qatorida özbek teatri böyiça ham monografiya va maqolalar e'lon qilingan. Bu örinda O.Olidor (Kaydalova), M.Grigoryev kabilarning xizmatlari alohida.
Özbekistonda T. mustaqil fan sifatida 20-a.ning 50y.larida şakllandi. Bunda hoz. San'at intining örni katta. Int malakali teatrşunos kadrlarni tayyorlab yetiştira boşlaşi bilan etnografiya, adabiyotşunoslik doirasida tetapoya qila boşlagan ilmiy yönaliş professional yulga çiqib oldi. Biroq T.ning dastlabki körinişlari Furqat, M.Behbudiy va b.ning ma'rifatçilik yönalişidagi maqolalarida yevropa şaklidagi yangi teatr yaratiş harakati bilan boğliq holda paydo bölgan. 1914 y. Toşkent, Samarkand va b. şaharlarda teatr jamoalari tarkib topib, xalq madaniy hayotidan örin ola boşlaşi bilan, teatr tanqidçiligi ham paydo böldi. Mirmulla, Mirmuhsin Şermuhamedov, Fitrat, Ğ.Yunus, S.Husayn, Çölpon, S.Siddiq kabi tanqidçilar aniq spektakllarga taqriz yoziş bilan çeklanmay, teatr jarayoni, tajribalarni umumlaştirişga kirişadilar. Şu tariqa T.ning dastlabki körinişlari maydonga keladi. 20y.lardayoq T.da 2yönaliş közga taşlanadi: biri — an'anaviy teatr tarixini örganiş (Ğ.Zafariy va b.), ikkinçisi — yangi teatr tajribalarini umumlaştiriş (S.Husayn, Çölpon va b.). 1929 y.da S.Husaynning «Özbek teatri» töplami, 1935 y.da M.Solihovning «Özbek teatri tarixi uçun materiallar» kitobi bosilib çiqdi.
40—50y.larda teatr tarixini örganişga asosan 2 taşkilot — San'atşunoslik i.t. inti, Teatr va rassomlik san'ati inti qoşida taşkil topgan teatr va xoreografiya bölimi (1940) va teatrşunoslik kafedrasi xodimlari tomonidan olib borildi. T.ning keyingi taraqqiyotida şu intni bitirib çiqqan M. Rahmonov, M. Qodirov, T.Bayandiyev, F.Jörayev, L.Avdeyeva, T.Tursunov, V.Dyaçenko, S.Tursunboyev, E.Ismoilovlar teatr tarixiga oid turli mavzularda tadkiqot işlari olib bordilar. Bu işga Moskva teatr san'ati intini tugatgan X.D.Ustaboyeva, A.Ribnik, Ya.Feldman kabilar ham öz hissalarini qöşdilar. 50—80y.lar an'anaviy va yangi özbek teatri tarixi böyiça manbalar töplaş va ularni tartibga soliş avj oldi. «Hamza nomidagi teatr» (özbek va rus tilida, 1957), M.Rahmonovning «Hamza va teatr» (özbek va rus tilida, 1958), Ya.Feldmanning «Xarakter naroda i sseniçeskiye obrazö» (1962), M.Qodirovning «Özbek xalq oğzaki dramasi» (1963), mualliflar guruhi tayyorlagan «Uzbekskiy sovetskiy teatr» (1966), S.Tursunboyevning «Andijon teatri» (1970) kitoblari şular jumlasidan. T.Tursunovning dramaturgiya tarixi, T.Bayandiyevning qoraqalpoq teatri tarixi böyiça tadqiqotlari bosildi. Keyinçalik M. Rahmonov, M. Qodirovlarning monografiyalari tufayli Özbekiston hududida ötmişda an'anaviy teatr uzluksiz faoliyat körsatib kelganligi isbot qilindi. Teatrşunoslarning 2-böğini T.Izlomov, E.Muxtorov, M.Tölaxöjayeva, M.Hamidova, Ye.Panova, T.Yöldoşev, I.Rahimjonov, N.Zohidova, N.Kim, R.Azizova, H.Ikromov, K.Umurzoqovlar aktyorlik san'ati, rejissura, musiqali drama janri, dramaturgiya, bolalar teatri, sahna nutqi sohalarida i.t. işlari olib bordilar. S.Kdsirova, S.Axmedov, O.Rizayev, D.Raxmatullayeva, Ş.Rizayev, N.Qurbonboyeva, O.Tojiboyeva, B.Şodiyevlardan iborat teatrşunoslarning 3böğini ham T. fani metodologiyasi va yutuklariga tayangan hodda teatr san'atining turli yönalişlarida i.t. işlari olib bormoqdalar. T. fani içida raqsşunoslik va sirkşunoslik tarkib topdi. Dastlab rake san'atini Ğ.Zafariy bilan etnograf Iraida Vaxta örganişga harakat qildilar. Musiqaşunos Ye. Romanovskaya xamkorligida Farğona mumtoz raqsi «Katta öyin» yozib olindi. Lekin haqiqiy raqsşunoslikning paydo bölişi Lyubov Avdeyeva nomi bilan boğliq. Uning «Tamara Xanum» (1956), «Mukarrama Turgunbayeva» (1958), «Özbekiston rake san'ati» (rus va özbek tilida, 1963, 1966), «Balet Uzbekistana» (1973) monografiya va ijodiy portretlari naşr etilgan. Roziya Karimova «Ferganskiy tanets» (1973), «Xorezmskiy tanets» (1975), «Buxarskiy tanets» (1977) nomli kitoblarida özbek an'anaviy rake san'atining asosiy yönalişlariga xos raqs harakatlarini tizimli bayon etgan va şularga tayangan holda «Tansö ansamblya Baxor» (1979), «Tansö Ravii Atadjanovoy» (1983), «Uzbekskiye tansö v postanovke Isaxara Akilova» (1987) raqs töplamlari yuzaga keldi.
Özbek sirki tarixini örganiş böyiça Tölqin Obidov (1933— 1997) ning xizmati katta. Uning «Dorbozlar qissasi» (1963), «Mastera uzbekskogo sirka» (1973), «Arena Akrama Yusupova» (1976), «Özbek polvonlari» (1979) risolalari va ayniqsa, «Traditsionnöy sirk v Uzbekistane. Genezis i evolyutsiya» mavzuida Moskvada ximoya kilgan drlik dissertatsiyasi (1990) sirkşunoslikning tarkib topişida muhim ahamiyatga ega böldi. 20-a. sirk tarixini örganişda Pölat Toşkanboyevning işlari e'tiborlidir.
Mustaqillik davrida demokratik ğoyalar, milliy ğurur, Vatan tuyğusining kuçayişi teatrşunoslarni an'anaviy teatr tarixiga alohida e'tibor berib, mavjud kemtiklarni tuldirişga, 20- a. teatr tarixini kayta körib çiqiş, uni uzluksiz tarixiy jarayon sifatida qaraşga da'vat etdi. Tomoşa san'ati, bayramlar tarixini örganiş sezilarli darajada ösdi. 20-a. özbek teatrini yaxlit holda tadqiq etişda M. Rahmonov, M. Krdirov, E. Muxtorov, M. Tölaxöjayeva, T. Islomov, M. Hamidova, S. Krdirova, D. Rahmatullayeva, Ye. Panova va b.ning işlari e'tiborli böldi. Ayniqsa, M. Rahmonovning 2000 y. Özbek milliy akademik drama teatri tarixining 1-kitobi naşr qilinişi, M. Rahmonov, M. Tölaxöjayeva, E. Muxtorov tomonidan şu tarixning 2-kitobi naşrga tayyorlanişi T.da katta vokeadir. Şuningdek, L. Avdeyevaning «Bernora Qoriyeva» (1995), «Özbek milliy raqsi tarixidan» (özbek va rus tillarida, 2001), L. Avdeyeva, M. Qodirov, Yu. Ismatovalarning «Tanavor raqsi jilolari» (özbek va rus tillarida, 2002), R. Karimovaning «Özbek raqslari» (2003) kitoblari raqsşunoslikka muxim hissa bölib qöşildi.
Teatrşunoslar bevosita mustaqillik yillarida teatr san'atida yuz bergan uzgarişlarni, oqim va tendensiyalarni çuqur örganiş, istiqbolini belgilaş işiga ham muhim hissa qöşmoqdalar. San'atşunoslik i.t. inti tomonidan çiqarilgan «Özbekiston san'ati (1991—2001)» tadqiqotidan teatr, raqs va sirk san'ati örin olgan. Ayniqsa, 2002 y. «Uzbekteatr» tomonidan naşr etilgan «Istiqlol va milliy teatr» töplami muhim voqeadir.
T. sohasida yuqori malakali ilmiy kadrlarni yetiştirişda San'atşunoslik i.t. inti qoşidagi aspirantura va doktarantura muhim örin egallab kelmoqda. Hoz. kunda (2004) respublikada T. fanining turli soxalarida 9 ta fan dri, 30 ga yaqin fan nomzodi i.t. işlari olib bormoqda.
Muhsin Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕАТРШУНОСЛИК - театр тарихи ва назариясини ўрганувчи фан. Мустақил илмий йуналиш сифатида театр санъатининг умумий тараққиёти билан боғлиқ ҳолда 20-а.да шаклланган. Т. дастлаб, асосан драма театрлари фаолияти билан боғланган булса, кейинчалик опера ва балет, оперетта, мусиқали драма, болалар театри, қўғирчоқ театри, театр таълими, саҳна нутқи, декорация санъати, театр либоси ва пардози, саҳна ҳаракати, ҳаваскорлик театри соҳалари ва йўналишларини уз ичига олади.
Т. куртаклари Шарқ ва Ғарб мамлакатларида театр санъатини шаклланиши ва тараққиёти билан боғлиқ ҳолда турли даврларда, куп ҳолларда тарих, фалсафа, адабиётшунослик фанлари ичида вужудга келиб, мукаммалашиб борган. Театр амалиётини назарий жиҳатдан умумлаштириш Юнонистон, Рим, Ҳиндистон, Хитойда пайдо булган. Аристотелнинг «Поэтика»си санъат, жумладан, драма ва театр назарияси буйича биринчи тажрибадир. Ғарбий Европада драматургия ва театр санъатини тадқиқ этиш Уйғониш даврида антик даврда яратилган қўлёзмаларни ўрганишдан бошланган. Англияда 16-а.да гуманистлар театр санъатининг ахлоқий тарбиядаги Урни, эстетик аҳамиятини ёклаб бир қатор илмий асарлар ёзишган. Алоҳида йўналиш сифатида драма назарияси ривожланади. 18-а. театр танқидчилиги ҳам ривожлана бошлайди. 19-а.нинг 2ярмида Англияда Т.нинг илмий услуб ва тамойиллари қарор топади. Германияда Т.нинг илмий пойдевори 18-а.да қўйилди: И.К.Готшед тадқиқотларидан бошланди. 18-а. охири ва 19-а. бошида Гёте ва Шиллер Т. тараққиётига муҳим ҳисса қўшди. 19-а. нинг 2ярмида кўплаб Т. ишлари, мемуарлар, библиографик манбалар нашр қилинди. 90й.лардан Бонн ва Лейпциг унтларида махсус Т. курелари уқитилиб, Кёльн ва Килда Т. илмий тадқиқот интлари иш бошлади. 1902 й. Берлинда театр тарихини ўрганиш жамияти тузилади. Францияда Т. ёзувчи ва файласуф Д.Дидро асарларида (18-а.) ёрқин куринди. 19-а.нинг 2ярми, 20-а. бошларида театр тарихи, драматургия ва актёрлик санъати буйича фундаментал тадкикртлар яратилди. 1933 й.да Францияда театр тарихи жамияти тузилди. Россияда 19-а. да П.И.Сумароков, А.Пушкин, Н.Гоголь, В.Белинский ва б. Т. ривожига катта ҳисса қўшдилар. 1939 й. Петербургда Театр, мусиқа ва кинематография инти иш бошлайди. 20-а.нинг 60—80й.ларида мазкур даргохларда бир қатор ўзбек театршунослари номзодлик ва дрлик диссертацияларини ҳимоя қилишган. Собиқ иттифоқ доирасида бошқа миллий театрлар қаторида ўзбек театри бўйича ҳам монография ва мақолалар эълон қилинган. Бу ўринда О.Олидор (Кайдалова), М.Григорьев кабиларнинг хизматлари алоҳида.
Ўзбекистонда Т. мустақил фан сифатида 20-а.нинг 50й.ларида шаклланди. Бунда ҳоз. Санъат интининг ўрни катта. Инт малакали театршунос кадрларни тайёрлаб етиштира бошлаши билан этнография, адабиётшунослик доирасида тетапоя қила бошлаган илмий йўналиш профессионал йулга чиқиб олди. Бироқ Т.нинг дастлабки кўринишлари Фурқат, М.Беҳбудий ва б.нинг маърифатчилик йўналишидаги мақолаларида европа шаклидаги янги театр яратиш ҳаракати билан боғлиқ ҳолда пайдо бўлган. 1914 й. Тошкент, Самарканд ва б. шаҳарларда театр жамоалари таркиб топиб, халқ маданий ҳаётидан ўрин ола бошлаши билан, театр танқидчилиги ҳам пайдо бўлди. Мирмулла, Мирмуҳсин Шермуҳамедов, Фитрат, Ғ.Юнус, С.Ҳусайн, Чўлпон, С.Сиддиқ каби танқидчилар аниқ спектаклларга тақриз ёзиш билан чекланмай, театр жараёни, тажрибаларни умумлаштиришга киришадилар. Шу тариқа Т.нинг дастлабки кўринишлари майдонга келади. 20й.лардаёқ Т.да 2йўналиш кўзга ташланади: бири — анъанавий театр тарихини ўрганиш (Ғ.Зафарий ва б.), иккинчиси — янги театр тажрибаларини умумлаштириш (С.Ҳусайн, Чўлпон ва б.). 1929 й.да С.Ҳусайннинг «Ўзбек театри» тўплами, 1935 й.да М.Солиҳовнинг «Ўзбек театри тарихи учун материаллар» китоби босилиб чиқди.
40—50й.ларда театр тарихини ўрганишга асосан 2 ташкилот — Санъатшунослик и.т. инти, Театр ва рассомлик санъати инти қошида ташкил топган театр ва хореография бўлими (1940) ва театршунослик кафедраси ходимлари томонидан олиб борилди. Т.нинг кейинги тараққиётида шу интни битириб чиққан М. Раҳмонов, М. Қодиров, Т.Баяндиев, Ф.Жўраев, Л.Авдеева, Т.Турсунов, В.Дьяченко, С.Турсунбоев, Э.Исмоиловлар театр тарихига оид турли мавзуларда тадкиқот ишлари олиб бордилар. Бу ишга Москва театр санъати интини тугатган Х.Д.Устабоева, А.Рибник, Я.Фельдман кабилар ҳам ўз ҳиссаларини қўшдилар. 50—80й.лар анъанавий ва янги ўзбек театри тарихи бўйича манбалар тўплаш ва уларни тартибга солиш авж олди. «Ҳамза номидаги театр» (ўзбек ва рус тилида, 1957), М.Раҳмоновнинг «Ҳамза ва театр» (ўзбек ва рус тилида, 1958), Я.Фельдманнинг «Характер народа и сценические образў» (1962), М.Қодировнинг «Ўзбек халқ оғзаки драмаси» (1963), муаллифлар гуруҳи тайёрлаган «Узбекский советский театр» (1966), С.Турсунбоевнинг «Андижон театри» (1970) китоблари шулар жумласидан. Т.Турсуновнинг драматургия тарихи, Т.Баяндиевнинг қорақалпоқ театри тарихи бўйича тадқиқотлари босилди. Кейинчалик М. Раҳмонов, М. Қодировларнинг монографиялари туфайли Ўзбекистон ҳудудида ўтмишда анъанавий театр узлуксиз фаолият кўрсатиб келганлиги исбот қилинди. Театршуносларнинг 2-бўғини Т.Изломов, Э.Мухторов, М.Тўлахўжаева, М.Ҳамидова, Е.Панова, Т.Йўлдошев, И.Раҳимжонов, Н.Зоҳидова, Н.Ким, Р.Азизова, Ҳ.Икромов, К.Умурзоқовлар актёрлик санъати, режиссура, мусиқали драма жанри, драматургия, болалар театри, саҳна нутқи соҳаларида и.т. ишлари олиб бордилар. С.Кдцирова, С.Ахмедов, О.Ризаев, Д.Рахматуллаева, Ш.Ризаев, Н.Қурбонбоева, О.Тожибоева, Б.Шодиевлардан иборат театршуносларнинг 3бўғини ҳам Т. фани методологияси ва ютукларига таянган ҳодда театр санъатининг турли йўналишларида и.т. ишлари олиб бормоқдалар. Т. фани ичида рақсшунослик ва циркшунослик таркиб топди. Дастлаб раке санъатини Ғ.Зафарий билан этнограф Ираида Вахта ўрганишга ҳаракат қилдилар. Мусиқашунос Е. Романовская хамкорлигида Фарғона мумтоз рақси «Катта ўйин» ёзиб олинди. Лекин ҳақиқий рақсшуносликнинг пайдо бўлиши Любовь Авдеева номи билан боғлиқ. Унинг «Тамара Ханум» (1956), «Мукаррама Тургунбаева» (1958), «Ўзбекистон раке санъати» (рус ва ўзбек тилида, 1963, 1966), «Балет Узбекистана» (1973) монография ва ижодий портретлари нашр этилган. Розия Каримова «Ферганский танец» (1973), «Хорезмский танец» (1975), «Бухарский танец» (1977) номли китобларида ўзбек анъанавий раке санъатининг асосий йўналишларига хос рақс ҳаракатларини тизимли баён этган ва шуларга таянган ҳолда «Танцў ансамбля Бахор» (1979), «Танцў Равии Атаджановой» (1983), «Узбекские танцў в постановке Исахара Акилова» (1987) рақс тўпламлари юзага келди.
Ўзбек цирки тарихини ўрганиш бўйича Тўлқин Обидов (1933— 1997) нинг хизмати катта. Унинг «Дорбозлар қиссаси» (1963), «Мастера узбекского цирка» (1973), «Арена Акрама Юсупова» (1976), «Ўзбек полвонлари» (1979) рисолалари ва айниқса, «Традиционнўй цирк в Узбекистане. Генезис и эволюция» мавзуида Москвада химоя килган дрлик диссертацияси (1990) циркшуносликнинг таркиб топишида муҳим аҳамиятга эга бўлди. 20-а. цирк тарихини ўрганишда Пўлат Тошканбоевнинг ишлари эътиборлидир.
Мустақиллик даврида демократик ғоялар, миллий ғурур, Ватан туйғусининг кучайиши театршуносларни анъанавий театр тарихига алоҳида эътибор бериб, мавжуд кемтикларни тулдиришга, 20- а. театр тарихини кайта кўриб чиқиш, уни узлуксиз тарихий жараён сифатида қарашга даъват этди. Томоша санъати, байрамлар тарихини ўрганиш сезиларли даражада ўсди. 20-а. ўзбек театрини яхлит ҳолда тадқиқ этишда М. Раҳмонов, М. Крдиров, Э. Мухторов, М. Тўлахўжаева, Т. Исломов, М. Ҳамидова, С. Крдирова, Д. Раҳматуллаева, Е. Панова ва б.нинг ишлари эътиборли бўлди. Айниқса, М. Раҳмоновнинг 2000 й. Ўзбек миллий академик драма театри тарихининг 1-китоби нашр қилиниши, М. Раҳмонов, М. Тўлахўжаева, Э. Мухторов томонидан шу тарихнинг 2-китоби нашрга тайёрланиши Т.да катта вокеадир. Шунингдек, Л. Авдееванинг «Бернора Қориева» (1995), «Ўзбек миллий рақси тарихидан» (ўзбек ва рус тилларида, 2001), Л. Авдеева, М. Қодиров, Ю. Исматоваларнинг «Танавор рақси жилолари» (ўзбек ва рус тилларида, 2002), Р. Каримованинг «Ўзбек рақслари» (2003) китоблари рақсшуносликка мухим ҳисса бўлиб қўшилди.
Театршунослар бевосита мустақиллик йилларида театр санъатида юз берган узгаришларни, оқим ва тенденцияларни чуқур ўрганиш, истиқболини белгилаш ишига ҳам муҳим ҳисса қўшмоқдалар. Санъатшунослик и.т. инти томонидан чиқарилган «Ўзбекистон санъати (1991—2001)» тадқиқотидан театр, рақс ва цирк санъати ўрин олган. Айниқса, 2002 й. «Узбектеатр» томонидан нашр этилган «Истиқлол ва миллий театр» тўплами муҳим воқеадир.
Т. соҳасида юқори малакали илмий кадрларни етиштиришда Санъатшунослик и.т. инти қошидаги аспирантура ва доктарантура муҳим ўрин эгаллаб келмоқда. Ҳоз. кунда (2004) республикада Т. фанининг турли сохаларида 9 та фан дри, 30 га яқин фан номзоди и.т. ишлари олиб бормоқда.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.