Tebranişlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 209–210-b. — ziyouz.com
Tebranişlar — muayyan vaqt oraliklarida takrorlanib turadigan xarakatlar. Mas., soat mayatnigining tebranişi, çolğu asboblari torlarining yoki kamerton oyoqçalarining tebranişi, radiopriyomnik konturidagi kondensator qoplamalari orasidagi kuçlanişning tebranişi va b. şunday takrorlanuvçanlik xossasiga egadir. Takrorlanayotgan jarayonning fizik tabiatiga qarab mexanik, elektromagnit, elektromexanik va b. T.ga ajraladi.
T. tabiatda va texnikada keng tarqalgan. Köpçilik hollarda ular salbiy ta'sir qiladi. Relslarning qöşiliş joyidan utayotganda poyezdning ğildiraklari beradigan turtkilar köprikning tebranişiga, suziş vintining aylanişi kema tanasining tebranişiga, samolyot qanotlarining tebranişi halokatga olib kelişi mumkin. Bunday hollarda T.ni xavfli çegaragaça kutarilişiga yöl qöymaslik uçun tegişli çoratadbir köriladi. Şunga qaramasdan T. texnikaning turli sohalarida muhim ahamiyatga ega. Mac, radiotexnika tebranma jarayonlarga asoslangan. Tebranayotgan tizimga körsatilayotgan ta'sir xarakteriga köra, T. erkin T., majburiy T., avto T. va parametrik T.ga bölinadi. Muvozanat holatidan çiqarilgandan keyin öziça tebranadigan tizimda yuz beradigan T.ga erkin T.; davriy ravişda özgaruvçi taşqi kuç ta'siri ostida böladigan T.ga majburiy T. deb yuritiladi.
Avtotebranişlar vaqtida majburiy T.dagi kabi tebranuvçi tizimga taşki kuçlar ta'sir qiladi, biroq bunday ta'sir körsatilişi zarur bölgan vaqt momentlarini tebranuvçi tizimning özi belgilaydi, taşqi ta'sirni tizimning özi boşqaradi. Mac, mayatnikli soatda mayatnik, kötarib qöyilgan toşning yoki buralgan prujinaning energiyasi hisobiga turtki olib turadi, bunda bu turtkilar mayatnik örta holatdan ötayotgan momentlardagina beriladi. Parametrik T. vaqtida taşqi ta'sir hisobiga tizimning biror parametri, mas., tebranayotgan şarça osilib turgan ipning uzunligi davriy ravişda özgarib turadi.
Eng sodda tebraniş garmonik T.dir. Garmonik T.da tebranuvçi kattalik vaqt böyiça sinus yoki kosinus qonuni böyiça özgaradi. Bu turdagi tebraniş quyidagi sabablarga köra juda muhimdir: tabiatda va texnikada uçraydigan T. öz xarakteri böyiça garmonik T.ga juda yaqin; boşqaça körinişdagi davriy T.ni ustmaust tuşgan bir neça garmonik T. sifatida tasavvur qiliş mumkin. Tebraniş jarayonlarining fizik mohiyati turliça bölişiga qarmay, ulardagi T.ning öziga xos xususiyatlari bir xil qonuniyatga böysunadi.
Garmonik T.ning özaro qöşilişidan turli T., mas., bir xil çastota va turliça fazalarga ega bulgan özaro perpendikulyar ikkita garmonik T. yiğindisi fazalar ayirmasiga qarab tebranuvçi nuqtaning trayektoriyasi töğri çiziq, aylana yoki ellipedan iborat bulişi mumkin. Çastotalari turliça va uzaro perpendikulyar bulgan ikkita garmonik T. yigindisini ifodalovçi nuqta harakatining trayektoriyalari ğoyat murakkab çiziklardan iborat. Bu çiziklar Lissaju figuralari deb yuritiladi. Garmonik T.dan iborat turliça murakkab T. mexanika, elektrotexnika, radiotexnika, optika va b.fan hamda texnika sohalarida köp uçraydi.
Ad.: Malov N. N ., Osnovö teorii kolebaniy, M., 1971; Detlaf A. A., Yavorskiy B. M., Kurs fiziki, M., 1989.
Abror Nö'monxöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕБРАНИШЛАР — муайян вақт ораликларида такрорланиб турадиган харакатлар. Мас., соат маятнигининг тебраниши, чолғу асбоблари торларининг ёки камертон оёқчаларининг тебраниши, радиоприёмник контуридаги конденсатор қопламалари орасидаги кучланишнинг тебраниши ва б. шундай такрорланувчанлик хоссасига эгадир. Такрорланаётган жараённинг физик табиатига қараб механик, электромагнит, электромеханик ва б. Т.га ажралади.
Т. табиатда ва техникада кенг тарқалган. Кўпчилик ҳолларда улар салбий таъсир қилади. Рельсларнинг қўшилиш жойидан утаётганда поезднинг ғилдираклари берадиган турткилар кўприкнинг тебранишига, сузиш винтининг айланиши кема танасининг тебранишига, самолёт қанотларининг тебраниши ҳалокатга олиб келиши мумкин. Бундай ҳолларда Т.ни хавфли чегарагача кутарилишига йўл қўймаслик учун тегишли чоратадбир кўрилади. Шунга қарамасдан Т. техниканинг турли соҳаларида муҳим аҳамиятга эга. Mac, радиотехника тебранма жараёнларга асосланган. Тебранаётган тизимга кўрсатилаётган таъсир характерига кўра, Т. эркин Т., мажбурий Т., авто Т. ва параметрик Т.га бўлинади. Мувозанат ҳолатидан чиқарилгандан кейин ўзича тебранадиган тизимда юз берадиган Т.га эркин Т.; даврий равишда ўзгарувчи ташқи куч таъсири остида бўладиган Т.га мажбурий Т. деб юритилади.
Автотебранишлар вақтида мажбурий Т.даги каби тебранувчи тизимга ташки кучлар таъсир қилади, бироқ бундай таъсир кўрсатилиши зарур бўлган вақт моментларини тебранувчи тизимнинг ўзи белгилайди, ташқи таъсирни тизимнинг ўзи бошқаради. Mac, маятникли соатда маятник, кўтариб қўйилган тошнинг ёки буралган пружинанинг энергияси ҳисобига туртки олиб туради, бунда бу турткилар маятник ўрта ҳолатдан ўтаётган моментлардагина берилади. Параметрик Т. вақтида ташқи таъсир ҳисобига тизимнинг бирор параметри, мас., тебранаётган шарча осилиб турган ипнинг узунлиги даврий равишда ўзгариб туради.
Энг содда тебраниш гармоник Т.дир. Гармоник Т.да тебранувчи катталик вақт бўйича синус ёки косинус қонуни бўйича ўзгаради. Бу турдаги тебраниш қуйидаги сабабларга кўра жуда муҳимдир: табиатда ва техникада учрайдиган Т. ўз характери бўйича гармоник Т.га жуда яқин; бошқача кўринишдаги даврий Т.ни устмауст тушган бир неча гармоник Т. сифатида тасаввур қилиш мумкин. Тебраниш жараёнларининг физик моҳияти турлича бўлишига қармай, улардаги Т.нинг ўзига хос хусусиятлари бир хил қонуниятга бўйсунади.
Гармоник Т.нинг ўзаро қўшилишидан турли Т., мас., бир хил частота ва турлича фазаларга эга булган ўзаро перпендикуляр иккита гармоник Т. йиғиндиси фазалар айирмасига қараб тебранувчи нуқтанинг траекторияси тўғри чизиқ, айлана ёки эллипедан иборат булиши мумкин. Частоталари турлича ва узаро перпендикуляр булган иккита гармоник Т. йигиндисини ифодаловчи нуқта ҳаракатининг траекториялари ғоят мураккаб чизиклардан иборат. Бу чизиклар Лиссажу фигуралари деб юритилади. Гармоник Т.дан иборат турлича мураккаб Т. механика, электротехника, радиотехника, оптика ва б.фан ҳамда техника соҳаларида кўп учрайди.
Ад.: Малов Н. Н ., Основў теории колебаний, М., 1971; Детлаф А. А., Яворский Б. М., Курс физики, М., 1989.
Аброр Нўъмонхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.