Tegirmon

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 210–211-b. — ziyouz.com

Tegirmon — 1) un tegirmoni — donni yançib unga aylantiradigan qurilma, inşoot. Ibtidoiy jamoa davridayoq paydo bölgan. Dastlab, dondun toşlar bilan qölda yançilgan. Keyinçalik oqar suv va şamol kuçi bilan işlaydigan T.lar qurilgan. Özbekiston hududida asosan suv tegirmonidan foydalanilgan. Suv tegirmoni döla, kosa, şaqildoq, toş, gupçak, parrak, yoğoç, xomma va b. qismlardan iborat. Novdan tuşayotgan suv parrakka urilib, tegirmon toşini harakatga keltiradi. Tegirmon toşga tegib turadigan yoğoç esa kosani tebratadi. Döladan tuşayotgan don kosaning tebranişi natijasida tegirmontoş çuqurçasiga tuşadi. Toş aylanib donni ezadi, unga aylantirib, xommaga töplaydi. Xomma unga tölganda tegirmonçi T.ni töxtatib, unni böşatib oladi. Qadimda Örta Osiyoda ulov qöşib işlatiladigan T. va qöl T.laridan ham keng foydalanilgan. Suv va şamol T.lari hozir ham ayrim joylarda saqlanib qolgan. Özbekiston hududida şamol T. yöq.

Buğ maşinasi ixtiro qilinganidan söngT. ança takomillaşdi. 19-a. boşida buğ dvigatelli T.lar paydo böldi. Hozir asosan elektr T.lar keng işlatiladi. Bularda asosiy jarayonlar avtomatlaştirilgan. Jarayonlar dispetçerlik punktida turib boşqariladi. Bunda un pnevmatik qurilmalar vositasida qabul qilinadi. Don navlari böyiça elevatorda saklanadi. Donni T.ga solişdan oldin tozalaş bölimida tozalanadi, yuviş maşinalarida tuklari ajratiladi, donga işlov berilib, konditsiyalanadi va aloxida tayyorlangan don aralaştiriladi. Tozalangan va aralaştirilgan don un tortiş bölimida unga aylanadi, tayyor un jönatiş bölimida maşina bilan qoplarga solinadi va tortiladi. Iste'molçilarga un maxsus maşinalarda yetkazib beriladi. Un kombinatlaridagi işlab çiqariş. jarayonlarida 30 ga yaqin maşina va jihozlar qatnaşadi; 2) turli qattiq materiallar (toş, marmar, ruda va b.) ni maydalaş uçun möljallangan maşina, qurilma. Materiallarni juda mayda (5 mm dan kiçik) zarraçalarga aylantirişi bilan maydalagiçdan farq qiladi. Iş organining şakli, turi va tezligiga qarab beş guruhga bölinadi: barabanli (sekin işlaydigan şarli, sterjenli va b.), rolikli (valikli, yugurdakli, halqali, friksionşarli, örtaça tezlikda işlaydigan), bolğali (tez işlaydigan), tebranuvçi korpusli titrama (tez işlaydigan), oqimli (tez işlaydigan), barmokli va b. Barabanli T. foydali qazilmalarni boyitişda, sement işlab çiqariş. da, kumirni kukunlaşda, kimyo va metallurgiya sanoatida keng işlatiladi. Bunda silindrik yoki silindrikkonus baraban aylanganda maydalaydigan jismlar (çöyan yoki pölat şarlar, silindrçalar, dumalok, sterjenlar va b.) erkin harakatlanib, markazdan qoçma kuç ta'sirida materialni zarb bilan urib, ezib va sidirib maydalaydi. Rolikli T. yumşoq va örtaça kattikligidagi materiallar (kumir, sement, xom aşyosi, fosforit, grafit, talk va b.)ni kurukdayin maydalaşda işlatiladi. Uning işi ezib maydalaşga asoslangan. U germetik korpus va unda gorizontal aylanuvçi maydalaydigan halqadan iborat; halqaga ikkita rolik prujina bilan siqiladi. Material maydalaydigan halqaga keladi va aylaniş davomida roliklar materialni ezib maydalaydi. Boltali T. yumşoq kumir, slanets, torfdan çangsimon yokilğilar tayyorlaşda işlatiladi. T. kojuxida bolğalari şarnirli yoki bikr maxkamlangan rotor aylanadi. Material rotorga uzatilib, bolganing zarbi bilan maydalanadi. T.ga uzatilayotgan issiq havo materialni maydalaniş vaktida quritadi. Tayyor material havo oqimida öçoqqa uzatiladi.

Titrama (vibratsion) T. örtaça qattiqlikdagi materiallarni 2 mm dan 0,06 mm gaça va undan ham mayda qilib maydalaşda işlatiladi. Mexanik vibrator (aylanuvçi muvozanatlaşmagan yuk — debalans) ta'sirida baraban kiçik radiusda tez (minutiga 3000 martagaça) doiraviy tebranadi. Barabanga yuklangan material şarlarga tez-tez urilişi natijasida maydalanadi. O qimli T. materiallarni juda mayda zarraça (0,001—0,05 mm) tarzida tuyiş uçun işlatiladi. Bunda maydalanadigan material bir ökda qaramaqarşi joylaşgan ejektorlarga uzatiladi va ulardan çiqadigan siqilgan havo, öta qizdirilgan buğ yoki issiq gazlar yordamida katta tezlik (500 m/sek) bilan.maydalaş kamerasiga keladi. Qaramaqarşi uçayotgan material zarralari bir-biriga urilib, madalanadi; maydalangan material kameradan klassifikatorga uzatiladi.

Materiallarni yuqori çastotali, elektr impulsli tok^bilan maydalaydigan elektrofizika usullari va b. usullar ham bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕГИРМОН — 1) ун тегирмони — донни янчиб унга айлантирадиган қурилма, иншоот. Ибтидоий жамоа давридаёқ пайдо бўлган. Дастлаб, дондун тошлар билан қўлда янчилган. Кейинчалик оқар сув ва шамол кучи билан ишлайдиган Т.лар қурилган. Ўзбекистон ҳудудида асосан сув тегирмонидан фойдаланилган. Сув тегирмони дўла, коса, шақилдоқ, тош, гупчак, паррак, ёғоч, хомма ва б. қисмлардан иборат. Новдан тушаётган сув парракка урилиб, тегирмон тошини ҳаракатга келтиради. Тегирмон тошга тегиб турадиган ёғоч эса косани тебратади. Дўладан тушаётган дон косанинг тебраниши натижасида тегирмонтош чуқурчасига тушади. Тош айланиб донни эзади, унга айлантириб, хоммага тўплайди. Хомма унга тўлганда тегирмончи Т.ни тўхтатиб, унни бўшатиб олади. Қадимда Ўрта Осиёда улов қўшиб ишлатиладиган Т. ва қўл Т.ларидан ҳам кенг фойдаланилган. Сув ва шамол Т.лари ҳозир ҳам айрим жойларда сақланиб қолган. Ўзбекистон ҳудудида шамол Т. йўқ.

Буғ машинаси ихтиро қилинганидан сўнгТ. анча такомиллашди. 19-а. бошида буғ двигателли Т.лар пайдо бўлди. Ҳозир асосан электр Т.лар кенг ишлатилади. Буларда асосий жараёнлар автоматлаштирилган. Жараёнлар диспетчерлик пунктида туриб бошқарилади. Бунда ун пневматик қурилмалар воситасида қабул қилинади. Дон навлари бўйича элеваторда сакланади. Донни Т.га солишдан олдин тозалаш бўлимида тозаланади, ювиш машиналарида туклари ажратилади, донга ишлов берилиб, кондицияланади ва алохида тайёрланган дон аралаштирилади. Тозаланган ва аралаштирилган дон ун тортиш бўлимида унга айланади, тайёр ун жўнатиш бўлимида машина билан қопларга солинади ва тортилади. Истеъмолчиларга ун махсус машиналарда етказиб берилади. Ун комбинатларидаги ишлаб чиқариш. жараёнларида 30 га яқин машина ва жиҳозлар қатнашади; 2) турли қаттиқ материаллар (тош, мармар, руда ва б.) ни майдалаш учун мўлжалланган машина, қурилма. Материалларни жуда майда (5 мм дан кичик) заррачаларга айлантириши билан майдалагичдан фарқ қилади. Иш органининг шакли, тури ва тезлигига қараб беш гуруҳга бўлинади: барабанли (секин ишлайдиган шарли, стерженли ва б.), роликли (валикли, югурдакли, ҳалқали, фрикционшарли, ўртача тезликда ишлайдиган), болғали (тез ишлайдиган), тебранувчи корпусли титрама (тез ишлайдиган), оқимли (тез ишлайдиган), бармокли ва б. Барабанли Т. фойдали қазилмаларни бойитишда, цемент ишлаб чиқариш. да, кумирни кукунлашда, кимё ва металлургия саноатида кенг ишлатилади. Бунда цилиндрик ёки цилиндрикконус барабан айланганда майдалайдиган жисмлар (чўян ёки пўлат шарлар, цилиндрчалар, думалок, стерженлар ва б.) эркин ҳаракатланиб, марказдан қочма куч таъсирида материални зарб билан уриб, эзиб ва сидириб майдалайди. Роликли Т. юмшоқ ва ўртача каттиклигидаги материаллар (кумир, цемент, хом ашёси, фосфорит, графит, тальк ва б.)ни курукдайин майдалашда ишлатилади. Унинг иши эзиб майдалашга асосланган. У герметик корпус ва унда горизонтал айланувчи майдалайдиган ҳалқадан иборат; ҳалқага иккита ролик пружина билан сиқилади. Материал майдалайдиган ҳалқага келади ва айланиш давомида роликлар материални эзиб майдалайди. Болтали Т. юмшоқ кумир, сланец, торфдан чангсимон ёкилғилар тайёрлашда ишлатилади. Т. кожухида болғалари шарнирли ёки бикр махкамланган ротор айланади. Материал роторга узатилиб, болганинг зарби билан майдаланади. Т.га узатилаётган иссиқ ҳаво материални майдаланиш вактида қуритади. Тайёр материал ҳаво оқимида ўчоққа узатилади.

Титрама (вибрацион) Т. ўртача қаттиқликдаги материалларни 2 мм дан 0,06 мм гача ва ундан ҳам майда қилиб майдалашда ишлатилади. Механик вибратор (айланувчи мувозанатлашмаган юк — дебаланс) таъсирида барабан кичик радиусда тез (минутига 3000 мартагача) доиравий тебранади. Барабанга юкланган материал шарларга тез-тез урилиши натижасида майдаланади. О қимли Т. материалларни жуда майда заррача (0,001—0,05 мм) тарзида туйиш учун ишлатилади. Бунда майдаланадиган материал бир ўкда қарамақарши жойлашган эжекторларга узатилади ва улардан чиқадиган сиқилган ҳаво, ўта қиздирилган буғ ёки иссиқ газлар ёрдамида катта тезлик (500 м/сек) билан.майдалаш камерасига келади. Қарамақарши учаётган материал зарралари бир-бирига урилиб, мадаланади; майдаланган материал камерадан классификаторга узатилади.

Материалларни юқори частотали, электр импульсли ток^билан майдалайдиган электрофизика усуллари ва б. усуллар ҳам бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.