Tektitlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 219–220-b. — ziyouz.com
Tektitlar (yun. tektos — erigan) — turli şakl va kiçik ölçamdagi, usti notekis öydimçizikli yaşil, sariq yoki kora rangdagi, butunligiça, erigan xarakterli skulptura körinişiga ega bölgan silikatli şişa jismlar. T.da SiO2—88,5% gaça, A12O320,5%, ĞeO11,5%, SaO8,5%. Muhim elementlardan Ni bölib, boşqa şişalarga nisbatan tarkibida suv kam böladi. T. magnitlaniş xossasiga ega emas. Bu T.ning juda yuqori tra va uzok, vaqt qizişidan hosil bölganligini bildiradi. «T.» termini avstraliyalik geolog E.Zyuss tomonidan kiritilgan (1900), uni erigan meteorit deb hisoblagan. Ötmişda T.ga taalluqli köpgina afsonalar töqilgan; ular mö'jizali atributlar, tumorlar bölib xizmat qilgan va tabobatda ham foydalanilgan. T. Antarktidadan taşqari hamma qit'alarda topilgan. T.ning xillari topilgan geografik joyiga qarab nomlangan: irgizitlar va jamanşinitlar (Irgiz daryosi va Jan. Uraldagi Jamanşinit yerlari), moldivit (Jan. Çexiya, Jan. Germaniya), filippinitlar (Filippin o.lari), indoşinitlar (Hindixitoy), avstralitlar (Avstraliya va Tasmaniya) va b. Eng yirik T. (ogirligi 3,2 kg) Laosda topilgan. Örtaça ziçligi 2,4 g/sm3. T. paleogenantropogenli yotqiziqlarda yoki Yer yuzasining vulkanlar kelib çiqişi istisno bölgan oblastlarida uçraydi. T. tabiiy tarkalgan joyidan taşqarida faqat madaniy qatlamlarda (mas., diniy buyum sifatida) uçraydi. Hoz.ga qadar T.ning kelib çiqişi haqidagi umum qabul qilingan gipotezalar ma'lum emas. Ba'zilarning fikriça, T. meteorit; boşkalar esa ularni meteorit, asteroid yoki kometalarning yerga tuşişi natijasida hosil bölgan deb taxmin qilişadi. Öta xarakterli skulpturaga ega. Vulkanli şişalardan farkli ölaroq, T.da kristallitlar deyarli yöq va gaz pufakçalari nisbatan kam böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕКТИТЛАР (юн. tektos — эриган) — турли шакл ва кичик ўлчамдаги, усти нотекис ўйдимчизикли яшил, сариқ ёки кора рангдаги, бутунлигича, эриган характерли скульптура кўринишига эга бўлган силикатли шиша жисмлар. Т.да SiO2—88,5% гача, А12О320,5%, ҒеО11,5%, СаО8,5%. Муҳим элементлардан Ni бўлиб, бошқа шишаларга нисбатан таркибида сув кам бўлади. Т. магнитланиш хоссасига эга эмас. Бу Т.нинг жуда юқори тра ва узок, вақт қизишидан ҳосил бўлганлигини билдиради. «Т.» термини австралиялик геолог Э.Зюсс томонидан киритилган (1900), уни эриган метеорит деб ҳисоблаган. Ўтмишда Т.га тааллуқли кўпгина афсоналар тўқилган; улар мўъжизали атрибутлар, туморлар бўлиб хизмат қилган ва табобатда ҳам фойдаланилган. Т. Антарктидадан ташқари ҳамма қитъаларда топилган. Т.нинг хиллари топилган географик жойига қараб номланган: иргизитлар ва жаманшинитлар (Иргиз дарёси ва Жан. Уралдаги Жаманшинит ерлари), молдивит (Жан. Чехия, Жан. Германия), филиппинитлар (Филиппин о.лари), индошинитлар (Ҳиндихитой), австралитлар (Австралия ва Тасмания) ва б. Энг йирик Т. (огирлиги 3,2 кг) Лаосда топилган. Ўртача зичлиги 2,4 г/см3. Т. палеогенантропогенли ётқизиқларда ёки Ер юзасининг вулканлар келиб чиқиши истисно бўлган областларида учрайди. Т. табиий таркалган жойидан ташқарида фақат маданий қатламларда (мас., диний буюм сифатида) учрайди. Ҳоз.га қадар Т.нинг келиб чиқиши ҳақидаги умум қабул қилинган гипотезалар маълум эмас. Баъзиларнинг фикрича, Т. метеорит; бошкалар эса уларни метеорит, астероид ёки кометаларнинг ерга тушиши натижасида ҳосил бўлган деб тахмин қилишади. Ўта характерли скульптурага эга. Вулканли шишалардан фаркли ўлароқ, Т.да кристаллитлар деярли йўқ ва газ пуфакчалари нисбатан кам бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.