Tektonik harakatlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 224–225-b. — ziyouz.com
Tektonik harakatlar - Yer qa'rida sodir bölgan jarayonlar natijasida vujudga kelgan Yer pösti harakatlari; Yer pösti va asosan Yer mantiyasidati kuçlar ta'sirida sodir bölib, pöstni taşkil etgan jinslarni deformatsiyaga olib keladi. T.h., odatda, deformatsiyaga uçragan toğ jinslarining kimyoviy tarkibi, fazaviy holati (mineral tarkibi) va içki strukturasining özgarişi bilan boğliq. T.h. bir vaqtning özida juda katta maydonni öz içiga oladi. Geodezik ölçaşlarning körsatişiça, butun Yer yuzasi uzluksiz harakatda böladi, lekin T.h. tezligi katta emas: yiliga 0,01 mm dan 0,1 mm gaça yetadi. Bu harakatlar juda uzoq geologik vaqt (önlab — yuzlab mln. yil) davom etib, töplanişi natijasida Yer pöstining ayrim qismlarida yirik siljişlar röy beradi. Amerikalik geolog G. Jilbert (1890) T.ğ. ni epeyrogenik (Yer yuzida katta maydonlarning uzoq vaqt kötarilişi va çökişi) vaorogenik (muayyan zonalarda burmalar hosil bölib, toğ tizmalarining şakllanişi) harakatlarga bölişni taklif etdi, nemis geologi X. Ştille (1919) bu tasnifni rivojlantirdi. Uning asosiy kamçiligi özaro farq qiluvçi 2 xil jarayon — burma va uzilma hosil bölişi bilan toğ hosil bölişini yagona orogenez tuşunçasi bilan izoxlanişidir. Şu tufayli boşqa tasniflar taklif etilgan. Rus geologlari A. P. Karpinskiy, M. M. Tetyayev T.h.ni tebranma burmali va uzilmali harakatlarga ajratdilar. Nemis geologi E. Xarman va golland olimi R. V. van Bemmelen esa T.h. ni undatsion (tölqinli) va undulyatsion (burmali) harakatlarga böldilar (q. Yer pusti tebranma harakatlari). T.h. sodir böliş şakli va vujudga keliş çuqurligi, mexanizmi va paydo böliş sabablari har xil ekanligi ma'lum böldi. 18-a. örtalarida T.h.ni boşqa prinsip böyiça sekin (asriy) va şiddatli böladigan harakatlarga ajratdilar. Tez sodir böladigan harakatlar, odatda, zilzilalar bilan boğliq bölib, ğoyat qisqa muddatda keçadi. Zilzila vaqtida yer yuzasidagi siljişlar bir neça m ga yetadi, ba'zan 10 m dan ham oşadi. Lekin bu siljişlar jamlanganda sekin siljişlardan köp ham ortiq emas. T.h.ni vertikal (radial) va gorizonta l (tengensial) harakatlarga böliş şartli bölsada, bir qadar ahamiyatga ega; bu harakatlar özaro boglik bölib, biri ikkinçisiga ötib turadi. Bunda vertikal yoki gorizontal T.h.dan biri ustun böladi. Vertikal harakat ustun (birlamçi) bölganda, yer yuzasi kötariladi va çökadi, jumladan toğlar paydo böladi. Natijada okean va dengizlarda, qisman quruqlikda ham çökindi jinslarning qalin qatlami hosil böladi. Gorizontal harakatlar Yer pösti ayrim bloklarining boşqalariga nisbatan yuzlab km, hatto minglab km gaça yirik siljişlarida, ularning yuzlab km keladigan siljimalarida, şuningdek, kontinental pöst palaxsalarining surilişi natijasida ming km kenglikdagi okean botiklarining hosil bölişida yaqqol namoyon böladi.
T.h muayyan davriylikka ega. Nisbatan qisqa muddatli vertikal harakatlar tebranma harakatlar deyiladi. Gorizontal harakatlar, odatda, öz yönalişini uzoq vaqt saklab qoladi va asliga qaytmaydi. Tebranma harakatlar, ehtimol, dengiz va daryo terrasalarini hosil qiladi. T.h. paydo böliş vaqtiga köra eng yangi va hoz. zamon harakatlariga bölinadi. Eng yangi T.h. Yerning ğoz. relyefida bevosita aks etadi, geomorfologik va geodezik metodlar yordamida ham örganiladi. Eng yangi va hozirgi T.h.ni neotektonika örganadi. Uzoq geologik ötmişda sodir bölgan T.h. okean transgressiyasi va regressiyasining tarqalişi, çökindi qatlamlarning umumiy qalinligi, ular fatsiyalarining joylaşişi, depressiyaga töplangan çaqiq jinslar manbaiga köre. aniklanadi. Litosfera palaxsalarining katta miqyosdagi siljişlarini qayta tiklaşda paleomagnit sohasidagi izlanişlarning ma'lumotlari katta ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕКТОНИК ҲАРАКАТЛАР - Ер қаърида содир бўлган жараёнлар натижасида вужудга келган Ер пўсти ҳаракатлари; Ер пўсти ва асосан Ер мантиясидати кучлар таъсирида содир бўлиб, пўстни ташкил этган жинсларни деформацияга олиб келади. Т.ҳ., одатда, деформацияга учраган тоғ жинсларининг кимёвий таркиби, фазавий ҳолати (минерал таркиби) ва ички структурасининг ўзгариши билан боғлиқ. Т.ҳ. бир вақтнинг ўзида жуда катта майдонни ўз ичига олади. Геодезик ўлчашларнинг кўрсатишича, бутун Ер юзаси узлуксиз ҳаракатда бўлади, лекин Т.ҳ. тезлиги катта эмас: йилига 0,01 мм дан 0,1 мм гача етади. Бу ҳаракатлар жуда узоқ геологик вақт (ўнлаб — юзлаб млн. йил) давом этиб, тўпланиши натижасида Ер пўстининг айрим қисмларида йирик силжишлар рўй беради. Америкалик геолог Г. Жильберт (1890) Т.ғ. ни эпейрогеник (Ер юзида катта майдонларнинг узоқ вақт кўтарилиши ва чўкиши) ваорогеник (муайян зоналарда бурмалар ҳосил бўлиб, тоғ тизмаларининг шаклланиши) ҳаракатларга бўлишни таклиф этди, немис геологи X. Штилле (1919) бу таснифни ривожлантирди. Унинг асосий камчилиги ўзаро фарқ қилувчи 2 хил жараён — бурма ва узилма ҳосил бўлиши билан тоғ ҳосил бўлишини ягона орогенез тушунчаси билан изохланишидир. Шу туфайли бошқа таснифлар таклиф этилган. Рус геологлари А. П. Карпинский, М. М. Тетяев Т.ҳ.ни тебранма бурмали ва узилмали ҳаракатларга ажратдилар. Немис геологи Э. Харман ва голланд олими Р. В. ван Беммелен эса Т.ҳ. ни ундацион (тўлқинли) ва ундуляцион (бурмали) ҳаракатларга бўлдилар (қ. Ер пусти тебранма ҳаракатлари). Т.ҳ. содир бўлиш шакли ва вужудга келиш чуқурлиги, механизми ва пайдо бўлиш сабаблари ҳар хил эканлиги маълум бўлди. 18-а. ўрталарида Т.ҳ.ни бошқа принцип бўйича секин (асрий) ва шиддатли бўладиган ҳаракатларга ажратдилар. Тез содир бўладиган ҳаракатлар, одатда, зилзилалар билан боғлиқ бўлиб, ғоят қисқа муддатда кечади. Зилзила вақтида ер юзасидаги силжишлар бир неча м га етади, баъзан 10 м дан ҳам ошади. Лекин бу силжишлар жамланганда секин силжишлардан кўп ҳам ортиқ эмас. Т.ҳ.ни вертикал (радиал) ва горизонта л (тенгенциал) ҳаракатларга бўлиш шартли бўлсада, бир қадар аҳамиятга эга; бу ҳаракатлар ўзаро боглик бўлиб, бири иккинчисига ўтиб туради. Бунда вертикал ёки горизонтал Т.ҳ.дан бири устун бўлади. Вертикал ҳаракат устун (бирламчи) бўлганда, ер юзаси кўтарилади ва чўкади, жумладан тоғлар пайдо бўлади. Натижада океан ва денгизларда, қисман қуруқликда ҳам чўкинди жинсларнинг қалин қатлами ҳосил бўлади. Горизонтал ҳаракатлар Ер пўсти айрим блокларининг бошқаларига нисбатан юзлаб км, ҳатто минглаб км гача йирик силжишларида, уларнинг юзлаб км келадиган силжималарида, шунингдек, континентал пўст палахсаларининг сурилиши натижасида минг км кенгликдаги океан ботикларининг ҳосил бўлишида яққол намоён бўлади.
Т.ҳ муайян даврийликка эга. Нисбатан қисқа муддатли вертикал ҳаракатлар тебранма ҳаракатлар дейилади. Горизонтал ҳаракатлар, одатда, ўз йўналишини узоқ вақт саклаб қолади ва аслига қайтмайди. Тебранма ҳаракатлар, эҳтимол, денгиз ва дарё террасаларини ҳосил қилади. Т.ҳ. пайдо бўлиш вақтига кўра энг янги ва ҳоз. замон ҳаракатларига бўлинади. Энг янги Т.ҳ. Ернинг ғоз. рельефида бевосита акс этади, геоморфологик ва геодезик методлар ёрдамида ҳам ўрганилади. Энг янги ва ҳозирги Т.ҳ.ни неотектоника ўрганади. Узоқ геологик ўтмишда содир бўлган Т.ҳ. океан трансгрессияси ва регрессиясининг тарқалиши, чўкинди қатламларнинг умумий қалинлиги, улар фацияларининг жойлашиши, депрессияга тўпланган чақиқ жинслар манбаига кўре. аникланади. Литосфера палахсаларининг катта миқёсдаги силжишларини қайта тиклашда палеомагнит соҳасидаги изланишларнинг маълумотлари катта аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.