Tektonik sikllar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 223–224-b. — ziyouz.com
Tektonik sikllar (bosqiçlar) — umumgeologik va tektonik voqealarning ma'lum ketma-ketligi bilan tavsiflanadigan, Yerning katta davr (100 mln. y.dan ortiq)dagi geologik tarixi. T.s. geosinklinalni platformaga aylantiradigan tektonik jarayonlarning ma'lum ketma-ketligi bölib, burmalaniş davrlari bilan yakunlanadi. Geosinklinallarda juda aniq namoyon bölgan. Bunda sikl öta asosli intruzivmagmatik va asosli toğ jinslari hosil bölişi va suv osti vulkanizmi, kalin çökindi qatlamlarning yiğilişi va çuqur dengiz havzalarining hosil bölişi bilan boşlanadi. Orollar yoyi paydo bölib, andezitli vulkanlar hosil böladi, dengiz havzalari parçalanib bölaklarga ajraladi va burmali, surilmali deformatsiyalar boşlanadi. Söngra, molasslar — toğlarning yemiriliş mahsulotlari bilan töldirilgan toğlararo toşqotgan, toğ oldi va toğ orasi bukilmalari bilan ajralgan burmali va burmaliqoplamli toğ inşootlari şakllanadi. Bu jarayon regional metamorfizm, granit hosil bölişi yer yuzasiga liparitbazaltli vulkanlar otilib çiqişi bilan davom etadi. Voqealarning öxşaş ketma-ketliligi: kontinental şaroitlarning, dengiz transgressiyasi bilan, söngra yana regressiya bilan almaşinuvi, kontinental rejimning örnatilişi va nuraş pösti hosil bölişi platformalarda ham kuzatiladi. Bu jarayonda çökindilar tipi ham tegişliça özgarib boradi — avval kontinental, söngra laguna çökindilari, köpinça tuzli va kömirli qatlamlar, söngra dengiz çaqiq jinslari, sikl örtasida karbonatli yoki kremniyli çökindilar, sikl oxirida esa yana dengiz, laguna yotqizikdari (tuzlar) va kontinental (ba'zan muzlaniş) yotqiziklari hosil böladi. Bir geosinklinal zonasida intensiv burmalaniş — siljiş deformatsiyalari va toğ hosil bölişi, asosan, şu zona içkarisida yangi geosinklinal çökiş zonasi paydo bölişi va platformada riftlar sistemasi avlokogenlar şakllanişiga köpinça muvofiq keladi. T.s.ning fanerozoydagi örtaça davomiyligi 150— 180 mln. yil (tokembriyda T.s. çamasi köproq davom etgan). Uşbu sikllar bilan bir qatorda yanada yirikroqlari (megatsikllar) — yuz mln. yillab davom etadi. Yevropada, qisman Şim. Amerika va Osiyoda keçki tokembriy va fanerozoyda quyidagi sikllar aniklangan: grenvil (örta rifey); b aykal (keçki rifey — vend); kaledon (kembriy—devon); gersin (devon—perm); kimmeriy (trias — yura); alp (yura—bör—kaynozoy).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕКТОНИК ЦИКЛЛАР (босқичлар) — умумгеологик ва тектоник воқеаларнинг маълум кетма-кетлиги билан тавсифланадиган, Ернинг катта давр (100 млн. й.дан ортиқ)даги геологик тарихи. Т.ц. геосинклинални платформага айлантирадиган тектоник жараёнларнинг маълум кетма-кетлиги бўлиб, бурмаланиш даврлари билан якунланади. Геосинклиналларда жуда аниқ намоён бўлган. Бунда цикл ўта асосли интрузивмагматик ва асосли тоғ жинслари ҳосил бўлиши ва сув ости вулканизми, калин чўкинди қатламларнинг йиғилиши ва чуқур денгиз ҳавзаларининг ҳосил бўлиши билан бошланади. Ороллар ёйи пайдо бўлиб, андезитли вулканлар ҳосил бўлади, денгиз ҳавзалари парчаланиб бўлакларга ажралади ва бурмали, сурилмали деформациялар бошланади. Сўнгра, моласслар — тоғларнинг емирилиш маҳсулотлари билан тўлдирилган тоғлараро тошқотган, тоғ олди ва тоғ ораси букилмалари билан ажралган бурмали ва бурмалиқопламли тоғ иншоотлари шаклланади. Бу жараён регионал метаморфизм, гранит ҳосил бўлиши ер юзасига липаритбазальтли вулканлар отилиб чиқиши билан давом этади. Воқеаларнинг ўхшаш кетма-кетлилиги: континентал шароитларнинг, денгиз трансгрессияси билан, сўнгра яна регрессия билан алмашинуви, континентал режимнинг ўрнатилиши ва нураш пўсти ҳосил бўлиши платформаларда ҳам кузатилади. Бу жараёнда чўкиндилар типи ҳам тегишлича ўзгариб боради — аввал континентал, сўнгра лагуна чўкиндилари, кўпинча тузли ва кўмирли қатламлар, сўнгра денгиз чақиқ жинслари, цикл ўртасида карбонатли ёки кремнийли чўкиндилар, цикл охирида эса яна денгиз, лагуна ётқизикдари (тузлар) ва континентал (баъзан музланиш) ётқизиклари ҳосил бўлади. Бир геосинклиналь зонасида интенсив бурмаланиш — силжиш деформациялари ва тоғ ҳосил бўлиши, асосан, шу зона ичкарисида янги геосинклиналь чўкиш зонаси пайдо бўлиши ва платформада рифтлар системаси авлокогенлар шаклланишига кўпинча мувофиқ келади. Т.ц.нинг фанерозойдаги ўртача давомийлиги 150— 180 млн. йил (токембрийда Т.ц. чамаси кўпроқ давом этган). Ушбу цикллар билан бир қаторда янада йирикроқлари (мегацикллар) — юз млн. йиллаб давом этади. Европада, қисман Шим. Америка ва Осиёда кечки токембрий ва фанерозойда қуйидаги цикллар аникланган: гренвиль (ўрта рифей); б айкал (кечки рифей — венд); каледон (кембрий—девон); герцин (девон—пермь); киммерий (триас — юра); альп (юра—бўр—кайнозой).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.