Tektonik xaritalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 222–223-b. — ziyouz.com
Tektonik xaritalar - Yer pöstining strukturasini tasvirlovçi, Yerni butuniça yoki uning asosiy rivojlaniş etaplarini alohida regionlar doirasida aks ettiruvçi xaritalar. T.x. geofizik va b. ma'lumotlardan foydalanib, geologik xaritalar asosida tuziladi. T.x.ni 2 asosiy toifaga: strukturaviy va xususiy T.x.ga böliş qabul qilingan. Struktura xaritalari tektonik strukturalarning morfologiyasini aks ettiradi, T.x. esa morfologiyadan taşqari şu strukturalarning şakllaniş tarixini, ularning rivojlaniş bosqiçlari va davrlarini oçib beradi, magmatizmning tektonika bilan boğliqligini körsatadi. Xususiy T.x. orasida bir neça xil xaritalar farq qilinadi: oddiy tektonik, paleotektonik, mavzuli va ixtisoslaştirilgan (mas., seysmotektonik) xaritalar. Uşbu xaritalardan har biri obzorli (1: 2000000 va kiçikroq) va regional (odatda, 1:200000 dan 1:1000000 gaça) xaritalarga bölinadi. T.x. avval kiçik masştabli tektonik sxemalardan foydalanilgan. Şunday sxemalardan dastlabkisi Fransiya va Şveysariyaning Yura toğlari tektonik sxemalaridir (A. Gresli, 1838). 19-a.ning oxiri — 20-a.ning boşlarida E.Zyuss, F. Kosmat, M. Bertran va b.ning asarlarida şunga öxşaş sxemalar juda keng Tarkalgan. Rossiyada 1930ylarda A.D.Arxangelskiy, N.S.Şatskiy, D.V.Nalivkin va b. kiçik masştabdagi tektonik sxemalar tuzişgan. 20-a.ning 2yarmidan boşlab umuman Yer yuzi, ayrim materiklar, mamlakatlar (Rossiya, XXR, Polşa, Çexiya, AQŞ, Kanada, Avstriya, Venesuela, Meksika, Turkiya va b.)ning T.x. naşr etildi. Dunyo xaritasi böyiça Xalqaro komissiya qoşida rus olimlari boşqaruvida T.x. böyiça kiçik komissiya tuzilgan bölib, ular tomonidan Yevropa va dunyo T.x. (1980) tuzidsi. Materiklar va yirik davlatlarning T.x. esa 1:1000000 — 1:2000000 masştabda, ayrim regionlarning T.x. esa 1:250000 — 1:500000 masştabda tuziladi. Turli masştabdagi T.x.da strukturalarning morfologiyasi, rivojlaniş tarixi va genezisi, tektonik rejim va uning vakt davomida özgarişi mumkin qadar tölaroq aks ettirilişi kerak. T.x.da struktura şakllari bilan birgalikda çökindi va magmatik jinslarning formatsiyasi, metamorfizm fatsiyalari tasvirlanadi. T.x.da Yer pöstining ma'lum bir uçastkasiga oid tektonik ma'lumotlar sintezi sifatida tektonik rayonlaştiriş öz ifodasini topadi. Hozirgi T.x.da ajratilgan tektonik birliklarning (tabiiy tektonik rnlar uçun) asosiy belgilari burmalaniş yoşi va tektonik rejimlar (evgeosinklinal, miogeosinklinal, orogen va b.)dir. Maxsus T.x.da ayrim tektonik elementlargina tasvirlanadi. Foydali qazilmalarning başoratlaş xaritalarini tuziş va qidiruv işlarini rejalaştirişda T.x.dan keng foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕКТОНИК ХАРИТАЛАР - Ер пўстининг структурасини тасвирловчи, Ерни бутунича ёки унинг асосий ривожланиш этапларини алоҳида регионлар доирасида акс эттирувчи хариталар. Т.х. геофизик ва б. маълумотлардан фойдаланиб, геологик хариталар асосида тузилади. Т.х.ни 2 асосий тоифага: структуравий ва хусусий Т.х.га бўлиш қабул қилинган. Структура хариталари тектоник структураларнинг морфологиясини акс эттиради, Т.х. эса морфологиядан ташқари шу структураларнинг шаклланиш тарихини, уларнинг ривожланиш босқичлари ва даврларини очиб беради, магматизмнинг тектоника билан боғлиқлигини кўрсатади. Хусусий Т.х. орасида бир неча хил хариталар фарқ қилинади: оддий тектоник, палеотектоник, мавзули ва ихтисослаштирилган (мас., сейсмотектоник) хариталар. Ушбу хариталардан ҳар бири обзорли (1: 2000000 ва кичикроқ) ва регионал (одатда, 1:200000 дан 1:1000000 гача) хариталарга бўлинади. Т.х. аввал кичик масштабли тектоник схемалардан фойдаланилган. Шундай схемалардан дастлабкиси Франция ва Швейцариянинг Юра тоғлари тектоник схемаларидир (А. Гресли, 1838). 19-а.нинг охири — 20-а.нинг бошларида Э.Зюсс, Ф. Космат, М. Бертран ва б.нинг асарларида шунга ўхшаш схемалар жуда кенг Tapкалган. Россияда 1930йларда А.Д.Архангельский, Н.С.Шатский, Д.В.Наливкин ва б. кичик масштабдаги тектоник схемалар тузишган. 20-а.нинг 2ярмидан бошлаб умуман Ер юзи, айрим материклар, мамлакатлар (Россия, ХХР, Польша, Чехия, АҚШ, Канада, Австрия, Венесуэла, Мексика, Туркия ва б.)нинг Т.х. нашр этилди. Дунё харитаси бўйича Халқаро комиссия қошида рус олимлари бошқарувида Т.х. бўйича кичик комиссия тузилган бўлиб, улар томонидан Европа ва дунё Т.х. (1980) тузидци. Материклар ва йирик давлатларнинг Т.х. эса 1:1000000 — 1:2000000 масштабда, айрим регионларнинг Т.х. эса 1:250000 — 1:500000 масштабда тузилади. Турли масштабдаги Т.х.да структураларнинг морфологияси, ривожланиш тарихи ва генезиси, тектоник режим ва унинг вакт давомида ўзгариши мумкин қадар тўлароқ акс эттирилиши керак. Т.х.да структура шакллари билан биргаликда чўкинди ва магматик жинсларнинг формацияси, метаморфизм фациялари тасвирланади. Т.х.да Ер пўстининг маълум бир участкасига оид тектоник маълумотлар синтези сифатида тектоник районлаштириш ўз ифодасини топади. Ҳозирги Т.х.да ажратилган тектоник бирликларнинг (табиий тектоник рнлар учун) асосий белгилари бурмаланиш ёши ва тектоник режимлар (эвгеосинклиналь, миогеосинклиналь, ороген ва б.)дир. Махсус Т.х.да айрим тектоник элементларгина тасвирланади. Фойдали қазилмаларнинг башоратлаш хариталарини тузиш ва қидирув ишларини режалаштиришда Т.х.дан кенг фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.