Tele

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 228–229-b. — ziyouz.com

Tele TELE, tele — ilk örta asrlarda turkiy kabilalar katta bir qismining umumiy nomi. Uşbu etnonim ilk bora mil. 4-a.ga oid Xitoy manbalarida uçraydi. Ulardan ma'lum bölişiça, mil. 6-a.gaça «tele» atamasi Gobi çölining şim., Xingan toğlari (Manjuriya)ning ğarbi va Tyanşan toğlari atrofidagi keng hududdan to Orol va Kaspiy dengizi böylarigaça tarqalgan turkiy qabilalarning umumiy nomi sifatida işlatilgan. Uşbu yilnomalardan ayon bölişiça, T. kabilalari dastlab mil. av. 1ming yillikda di, çidi nomi bilan atalgan, keyinçalik esa, dili, çile, dingling, gaogyuy, söngra T. deb atala boşlagan.

Xitoy yilnomalarida ta'kidlanişiça, bir qança qabilalar öz etnik nomiga ega bölsalar ham, kelib çiqişi jihatidan T.larga borib takalib, quyidagiça nomlanar edilar: veyxo(uyğur), yuange, seyanto (sir tarduş), kibi, dubo (tuba), guligan (quriqan), dolange (telengut), pugu (buğu), bayegu (bayirqu), tunlo (töngra), hun, adye (adiz), sögye (izgil), xuyeye, baysi (oq si) va h.k. Suyşu nomli xitoy yilnomasida (7-a.) T. qabilalariga mansub 50 ta kabila nomi keltiriladi. Xitoy yilnomalarida T.larning tili hunlarimng tiliga öxşaşligi qayd qilinadi. Uşbu ma'lumotga asoslanilsa ularning turkiy tilli xalq bölganligi ma'lum böladi.

T. etnonimi böyiça turliça fikrlar bildirilgan: 1) bir qator tadqiqotçilar fikriça, Xitoy yilnomalaridagi T. atamasining turkiy asli toles (töles, tölas) bölib, dastlab şu şaklda UrxunEnasoy bitiktoşlari (7—8-a.lar)da uçraydi va Turk xoqrnligi (6—8-a.lar) va Uyğur xoqonligi (8—9-a.lar) davrida uşbu davlatlarning şarqiy qanotini boşqariş ular vositasida amalga oşirilgan; 2) I. Klyukin va L. Potapovning fikriça, Xitoy manbalaridagi T. etnonimining asl turkiy şakli tölas emas, T. bölgan; qad. T. etnonimi hozir ham Oltoy va tuvaliklar orasida mavjud bölgan teleut, teles etnonimlarida körinadi, ya'ni uşbu etnonimlarining negizi T. bölib, qad. turkmöğul tillaridagi söz oxirida köplab yasaydigan qöşimçalar. t. s. undoşlari vositasida teleut va telesga aylangan; 3) hoz. yapon va xitoy olimlarining fikriça, di, dili, dingling, çile, tele kabi atamalar «turk» etnonimining turli davrlardagi xitoyça talaffuzidir; 4) ayrim tadqiqotçilar fikriga köra, T. atamasining asli «turo» yoki «tura» bölib, qad. Eron manbalarida, şu jumladan, «Avesto»da köçmançi qabila sifatida tilga olingan «tur» kabilasi bilan alokalidir. Ularning fikriça, uşbu «tur» yoki «turo» sözlaridan «turk» etnonimi şakllangan.

T. va tölas etnonimi hoz. kunda ham tele, teli, teles, telek, tölös, doolos (döölös), teleut şakllarida bir qança turkiy xalklar tarkibida uçraydi.

Ğaybulla Boboyorov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕЛЕ, тэлэ — илк ўрта асрларда туркий кабилалар катта бир қисмининг умумий номи. Ушбу этноним илк бора мил. 4-а.га оид Хитой манбаларида учрайди. Улардан маълум бўлишича, мил. 6-а.гача «теле» атамаси Гоби чўлининг шим., Хинган тоғлари (Манжурия)нинг ғарби ва Тяньшан тоғлари атрофидаги кенг ҳудуддан то Орол ва Каспий денгизи бўйларигача тарқалган туркий қабилаларнинг умумий номи сифатида ишлатилган. Ушбу йилномалардан аён бўлишича, Т. кабилалари дастлаб мил. ав. 1минг йилликда ди, чиди номи билан аталган, кейинчалик эса, дили, чилэ, динглинг, гаогюй, сўнгра Т. деб атала бошлаган.

Хитой йилномаларида таъкидланишича, бир қанча қабилалар ўз этник номига эга бўлсалар ҳам, келиб чиқиши жиҳатидан Т.ларга бориб такалиб, қуйидагича номланар эдилар: вэйхо(уйғур), юангэ, сеяньто (сир тардуш), киби, дубо (туба), гулиган (қуриқан), долангэ (теленгут), пугу (буғу), байегу (байирқу), тунло (тўнгра), ҳун, адйе (адиз), сўгйе (изгил), хуейе, байси (оқ си) ва ҳ.к. Суйшу номли хитой йилномасида (7-а.) Т. қабилаларига мансуб 50 та кабила номи келтирилади. Хитой йилномаларида Т.ларнинг тили ҳунларимнг тилига ўхшашлиги қайд қилинади. Ушбу маълумотга асосланилса уларнинг туркий тилли халқ бўлганлиги маълум бўлади.

Т. этноними бўйича турлича фикрлар билдирилган: 1) бир қатор тадқиқотчилар фикрича, Хитой йилномаларидаги Т. атамасининг туркий асли толес (тўлес, тўлас) бўлиб, дастлаб шу шаклда УрхунЭнасой битиктошлари (7—8-а.лар)да учрайди ва Турк хоқрнлиги (6—8-а.лар) ва Уйғур хоқонлиги (8—9-а.лар) даврида ушбу давлатларнинг шарқий қанотини бошқариш улар воситасида амалга оширилган; 2) И. Клюкин ва Л. Потаповнинг фикрича, Хитой манбаларидаги Т. этнонимининг асл туркий шакли тўлас эмас, Т. бўлган; қад. Т. этноними ҳозир ҳам Олтой ва туваликлар орасида мавжуд бўлган телеут, телес этнонимларида кўринади, яъни ушбу этнонимларининг негизи Т. бўлиб, қад. туркмўғул тилларидаги сўз охирида кўплаб ясайдиган қўшимчалар. т. с. ундошлари воситасида телеут ва телесга айланган; 3) ҳоз. япон ва хитой олимларининг фикрича, ди, дили, динглинг, чилэ, теле каби атамалар «турк» этнонимининг турли даврлардаги хитойча талаффузидир; 4) айрим тадқиқотчилар фикрига кўра, Т. атамасининг асли «туро» ёки «тура» бўлиб, қад. Эрон манбаларида, шу жумладан, «Авесто»да кўчманчи қабила сифатида тилга олинган «тур» кабиласи билан алокалидир. Уларнинг фикрича, ушбу «тур» ёки «туро» сўзларидан «турк» этноними шаклланган.

Т. ва тўлас этноними ҳоз. кунда ҳам теле, тели, телес, телек, тўлўс, доолос (дўўлўс), телеут шаклларида бир қанча туркий халклар таркибида учрайди.

Ғайбулла Бобоёров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.