Telefon aloqa
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 242–243-b. — ziyouz.com
Telefon aloqa — telefon apparati yordamida abonentlar örtasida tovuşli aloqa boğlaşga imkon beradigan elektr aloka vositasi. Telefon tarmoqlari orqali amalga oşiriladi, amalda istalgan masofa orasida, yer yuzidagi istalgan joy örtasida tovuşli aloka urnatişga imkon beradi. Şotland ixtiroçisi A. G. Bell 1876 y.da birinçi elektrakustik qurilma — telefon ixtiro qilganidan ğamda AQŞ (Nyu-Xeyven) da 1878 y.da birinçi telefon stya qurilganidan beri T.a. boşlangan. Öşa yili ingliz fizigi D. E. Yuz kumir uzakli mikrofon yaratdi. Amerikalik ixtiroçi T. A. Edison (1847—1931) kup yillar mobaynida T. a.ni takomillaştirişga doyr işlar olib bordi. Birinçi oddiy ATS loyihasini rus ixtiroçisi K. Mossitskiy 1887 y.da taklif qildi. Murakkab ATS loyihasini 1893 y.da rus olimi M. F. Freydenberg işlab çikdi. Birinçi xalkaro telefon liniyasi (Moskva — Peterburg) 1908 y.da oçildi, 1939 y.da dunyoda eng uzun köp karrali T. a. liniyasi (Moskva — Xabarovsk) işga tuşdi. Odimlab qidirgiçli birinçi ATS 1947 y., koordinat ulagiçli ATS 1960 y. joriy qilindi. 20-a. 60y.larida kvazielektron ATS, 70y.laridan boşlab elektron ATS amalda qöllana boşlandi. Özbekistonda (Toşkentda) T. a. 1887 y. işlay boşlagan, 1914 y. Toşkent ş. telefon tarmoği işga tuşgan. Respublikada dastlabki telefon styalar 1929 y. qurilgan, birinçi ATS 1932 y. işga tuşirilgan, dekadaodimli tizimdagi ATS 1956 y. qurilgan. Koordinat ATS 1974 y. paydo bölgan. Dastlabki şaharlararo T. a. Toşkent — Samarkand, Samarkand — Qöqon, Toşkent — Piskent, Toşkent — Töytepa liniyasida 1924 y. oçilgan. 20-a. 60y.laridan havo aloqa liniyalari astasekin yer osti kabellariga ötkazildi, şaharlararo T.a. uçun kabel liniyalari bilan bir qatorda radioreledan, 80y. lardan aloqa yöldoşlaridan foydalana boşlandi. Toşkentda dastlabki telefonavtomatlar (taksofonlar) 1935 y.dan örnatila boşlandi, birinketin boşqa yirik şaharlarda ham rayem böldi. 20- a. 90y.laridan raqamli va uyali telefon tizimi paydo böldi. Hozir respublika va jahonning barça şaharlari bilan aloqa örnatişga imkon beradigan xalkaro telefonavtomatlar mavjud. Respublikamizdagi barça şaharlar orasida va xalqaro T. a. yölga qöyilgan. Republikada T.a.ga doyr barça işlar «Özbektelekom» AK tarmoqlari orqali amalga oşiriladi.
T.a.ning umumiy foydalaniladigan mahalliy, şaharlararo va xalkaro turlari bor. Mahalliy T.a. idoralararo va içki (korxonalardagi, mas., dispetçerlik aloqasi), harakatdagi obyektlar bilan (mas., kosmik aloqa, poyezdlardagi aloqa, radiotelefon aloqa va b.) va maxsus (mas., suv osti kemalari bilan aloqa) turlarga bölinadi. Tovuşni kodlangan tarzda uzatsa böladigan (q. Vokoder), xalqaro aloqa kabellari tarmoği, ziç aloqa liniyasi apparatlari va b. mavjud. Uyali va rakamli T.a. borgan sari keng rayem bölib bormoqda (2004).
Q.: Vokoder
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕЛЕФОН АЛОҚА — телефон аппарати ёрдамида абонентлар ўртасида товушли алоқа боғлашга имкон берадиган электр алока воситаси. Телефон тармоқлари орқали амалга оширилади, амалда исталган масофа орасида, ер юзидаги исталган жой ўртасида товушли алока урнатишга имкон беради. Шотланд ихтирочиси А. Г. Белл 1876 й.да биринчи электракустик қурилма — телефон ихтиро қилганидан ғамда АҚШ (Нью-Хейвен) да 1878 й.да биринчи телефон стя қурилганидан бери Т.а. бошланган. Ўша йили инглиз физиги Д. Э. Юз кумир узакли микрофон яратди. Америкалик ихтирочи Т. А. Эдисон (1847—1931) куп йиллар мобайнида Т. а.ни такомиллаштиришга дойр ишлар олиб борди. Биринчи оддий АТС лойиҳасини рус ихтирочиси К. Мосцицкий 1887 й.да таклиф қилди. Мураккаб АТС лойиҳасини 1893 й.да рус олими М. Ф. Фрейденберг ишлаб чикди. Биринчи халкаро телефон линияси (Москва — Петербург) 1908 й.да очилди, 1939 й.да дунёда энг узун кўп каррали Т. а. линияси (Москва — Хабаровск) ишга тушди. Одимлаб қидиргичли биринчи АТС 1947 й., координат улагичли АТС 1960 й. жорий қилинди. 20-а. 60й.ларида квазиэлектрон АТС, 70й.ларидан бошлаб электрон АТС амалда қўллана бошланди. Ўзбекистонда (Тошкентда) Т. а. 1887 й. ишлай бошлаган, 1914 й. Тошкент ш. телефон тармоғи ишга тушган. Республикада дастлабки телефон стялар 1929 й. қурилган, биринчи АТС 1932 й. ишга туширилган, декадаодимли тизимдаги АТС 1956 й. қурилган. Координат АТС 1974 й. пайдо бўлган. Дастлабки шаҳарлараро Т. а. Тошкент — Самарканд, Самарканд — Қўқон, Тошкент — Пискент, Тошкент — Тўйтепа линиясида 1924 й. очилган. 20-а. 60й.ларидан ҳаво алоқа линиялари астасекин ер ости кабелларига ўтказилди, шаҳарлараро Т.а. учун кабель линиялари билан бир қаторда радиореледан, 80й. лардан алоқа йўлдошларидан фойдалана бошланди. Тошкентда дастлабки телефонавтоматлар (таксофонлар) 1935 й.дан ўрнатила бошланди, биринкетин бошқа йирик шаҳарларда ҳам раем бўлди. 20- а. 90й.ларидан рақамли ва уяли телефон тизими пайдо бўлди. Ҳозир республика ва жаҳоннинг барча шаҳарлари билан алоқа ўрнатишга имкон берадиган халкаро телефонавтоматлар мавжуд. Республикамиздаги барча шаҳарлар орасида ва халқаро Т. а. йўлга қўйилган. Републикада Т.а.га дойр барча ишлар «Ўзбектелеком» АК тармоқлари орқали амалга оширилади.
Т.а.нинг умумий фойдаланиладиган маҳаллий, шаҳарлараро ва халкаро турлари бор. Маҳаллий Т.а. идоралараро ва ички (корхоналардаги, мас., диспетчерлик алоқаси), ҳаракатдаги объектлар билан (мас., космик алоқа, поездлардаги алоқа, радиотелефон алоқа ва б.) ва махсус (мас., сув ости кемалари билан алоқа) турларга бўлинади. Товушни кодланган тарзда узатса бўладиган (қ. Вокодер), халқаро алоқа кабеллари тармоғи, зич алоқа линияси аппаратлари ва б. мавжуд. Уяли ва ракамли Т.а. борган сари кенг раем бўлиб бормоқда (2004).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.