Televideniye

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 230–233-b. — ziyouz.com

Televideniye (tele... — va rus. videniye — köriş) — fan, texnika va madaniyatning körinadigan axborotlar (harakatlanuvçi tasvirlar)ni radioelektron vositalar yordamida muayyan masofaga uzatiş bilan boğliq sohasi; axborotlarni tarqatiş vositalaridan biri. Insoniyat özi yaşab turgan joydan uzokdagi narsalar va voqealarni köriş istagi bilan hamişa band bölib kelgan. Bu istak köp halqlarning afsona va ertaklarida öz aksini topgan. Mas., Alişer Navoiy «Farhod va Şirin» dostonida bu istakni badiiy şaklda aks ettirgan (xitoylik Farhod arman qizi Şirinning jamolini közguda körib oşiq bölib qoladi). Xalqlarning bu istagi, asosan, elektronika «sehrli közgu» («oynai jahon») ga aylangan 20- a. da röyobga çiqdi. T. tasvir elementlarini ketma-ket uzatiş (19-a. oxirida portugal olimi A. di Payva va undan mustaqil ravişda rus olimi P. I. Baxmetov tomonidan ilgari surilgan) tamoyiliga asoslangan. 20-a. 30y.lariga qadar tasvirlarni analiz va sintez qilişda optikmexanik qurilmalardan foydalanilgan (ularni işlab çikişni nemis muhandisi P. G. Nipkov 1884 y. boşlab bergan). 30y.lar örtalaridan boşlab dastlabki elektron T. tizimi paydo böldi. Inson közi uzatilgan televizion tasvirlarni kabul qiluvçi oxirgi böğim hisoblangani uçun televizion tizimlar közning köriş jarayonlarini hisobga olib qurilgan, ya'ni T. köz xususiyatlariga asoslangan. Bunda kolbaçalar va tayoqçalar örnida fotoelementlar işlatilgan. Agar obyektiv orqali biror obyektning tasviri fotoelementlardan taşkil topgan panelga tuşirilsa, tasvirning alohida elementlaridan kelayotgan yoruğlik intensivligiga monand elektr signallari olinadi.

T. taraqqiyotida içki fotoeffektni oçgan (1873) U. Smit (AQŞ) ning, taşki fotoeffektning asosiy qonuniyatlarini belgilab bergan (1888)

A. G. Stoletovnij, radioalokani ixtiro qilgan (1895) A. S. Yaoiovning, «katod teleskop» tizimini işlab çiqqan (1907) va şu tizim böyiça lab. şaroitida birinçi marta elektron televizion uzatişni amalga oşirgan (1911) B. L. Rozingning xizmatlari katta. 1928 y.da özbekistonlik ixtiroçilar B. P. Grabovskiy va I. F. Belyanskiylar elektronnur yordamida xarakatdagi tasvirni bir joydan ikkinçi joyga uzatadigan va qabul qiladigan «radiotelefot»ni yaratdilar. T. elektron tizimlari amalda 1920—40 y.larda işlab çiqarilgan asboblardan foydalanişga asoslangan. Bunga

B. K. Zvorikin va F. Farnsuort (AQŞ), K. Svintov (Buyuk Britaniya), A. A. Çernişev, S. I. Katayev, A. P. Konstantinov, B. L. Rozing, P. V. Timofeyev, P. V. Şmakov (SSSR) va b. olimlar katta hissa qöşişgan.

Televizion tasvirlar 3 jarayonda uzatiladi: 1-uzatuvçi obyekt çiqargan yoki qaytargan yoruğlikni elektr signallariga aylantiriş; 2elektr signallarini aloqa kanallari böyiça uzatiş va qabul qiliş; 3elektr signallarini obyektning optik tasvirini hosil kiluvçi yoruğlik impulslariga aylantiriş. Uzatişda tasvir elementlarini elektr signallariga, qabul qilişda uzatilgan signallarni tasvir elementlariga ketma-ket aylantiriş jarayoniga tasvirlarni tiklaş deyiladi. Tasvirlarni analiz va sintez qiliş jarayonlari sinxron hamda sinfaz bölişi kerak. Televizion körsatuv tizimida çiziqlisatr yoyilma qabul qilingan; bunda hosil qilinadigan tasvir kadri gorizontalsatr strukturaga ega böladi. Tiklaşning sinfazligini saklaş uçun har qaysi satr va kadr oxirida sinxronlovçi impuls uzatiladi. Şu bilan televizion stya öz ta'sir zonasidagi barça televizorlardagi tiklanişlarni boşqaradi. T.da optik tasvirlarni hosil qiliş va tiklaş jarayonlari texnik jihatdan asosan vakuumli elektronnurli trubka yordamida amalga oşiriladi.

Uzatuvçi trubkalar içida içki fotoeffektli vidikon va taşki fotoeffektli superortikon, qabul qiluvçi trubkalardan esa turli kineskoplar keng tarqalgan. Oqqora T.da yoruğlik signali (videosignal) uzatuvçi trubkadan çiqişda kuçaytiriladi va elektr signaligaaylantiriladi. Bunda radiokanal yoki kabel kanali aloka kanali bölib xizmat qiladi. Qabul qiluvçi qurilmada qabul qilingan signallar bir nurli kineskopda yoruğlik nurlariga aylantiriladi; bunda kineskop ekrani oq nur nurlatadigan lyuminofor bilan qoplangan.

Rangli televideniyem tabiatdagi barça ranglarni ma'lum nisbatda olingan 3 ta asosiy rang — qizil, yaşil va kök ranglardan optik jihatdan tiklaş mumkin bölgani uçun televizion uzatiş kamerasi yoritilganlik signalini va asosiy ranglar signallarini yaratişi uçun bir emas, balki 3 ta trubkadan iborat böladi. Uzatişda (telemarkazda) ana şu barça signallar kodlanadi, qabul qilişda (televizion priyomnikda) dekodlanadi. 80y.lar örtalaridan boşlab raqamli T. tizimi ustida işlar olib borildi va amalda joriy qilindi. Bu tizimda elektr impulslarning kod (raqam) li kombinatsiyalari ketma-ketligidan foydalaniladi. Kabelli T. tizimidan ham foydalanilmoqda. Unda atmosfera va b. xalaqitlar bölmaydi. Kabellar (yoruğlik ötkazgiçlar) asosan yer ostidan ötkaziladi.

T. tizimlar quyidagi asosiy belgilari böyiça tasniflanadi: sifat belgisi böyiça — oqqora (monoxromli), rangli, stereomonoxromli va stereorangli; signallarni qanday şaklga keltirişi (videoinformatsiya) böyiça — analog va diskretli (raqamli); aloqa kanali spektrining çastotasi böyiça — keng polosali va tor polosali.

T. inson turmuşida muhim örinni egalladi; televizion eşittiriş sifatida keng tarqaldi. Televizion apparaturalar fan, tibbiyot, xalq xöjaligining turli tarmoklarida turli masalalarni hal qilişda keng işlatiladi. Tasvirni uzoq masofaga olib körsatiş tajribalari 20-a. 30y.larida boşlandi. SSSR da 1931 i. 1 okt.dan qözğalmas tasvirlarning kam qatorli televizion körsatuvlari muntazam olib borildi. Harakatlanuvçi tasvirlarning birinçi körsatuvlari 1932 y. amalga oşirildi, 1934 y. ovozli T. paydo böldi. 30y.larning oxirida kam qatorli mexanik T.dan elektron T.ga ötilişi T. taraqqiyotida yangi bosqiç böldi. 1962 y.da SSSR da kosmik T. yaratildi. Yaqin kosmosga televizion xizmatni talab etadigan yer sun'iy yöldoşlari va orbital styalar uçirildi. T. Oyning Yerdan körinmaydigan tomonini örganişga imkon yaratdi, Oy, Merkuriy, Venera, Mars va Yupiter sayyoralarining fototelevizion suratlari olindi va b.

Elektron T. körsatuvlari tajriba tarikasida 1938 y. Moskva va Leningradda namoyiş qilindi. 1939 y.dan esa muntazam körsatuvlar boşlandi. Muntazam telekörsatuvlar Buyuk Britaniya va Germaniyada 1936 y., AQŞ da 1941 y., Yevropa mamlakatlarida 20-a. 50yillarida, rivojlanayotgan mamlakatlarida 60y.larda boşlandi. Hoz. dunyoda T. kjsak darajada rivoj topdi va insoniyat hayotining ajralmas qismiga aylandi. Barça rivojlangan mamlakatlar öz T.siga ega, AQŞ va 3 ta umummilliy teletarmoq — «EyBiSi», «SiBiEs» va «EnBiSi» faoliyat körsatmoqda. Angliyada «BiBiSi», Fransiyada TF, Rossiyada 1kanal, RTR, NTV, TNT va b. telestudiyalar mavjud.

Toşkent telemarkazining tajriba sinov körsatuvlari 1956 y. 5 noyabrdan boşlandi. 1957 y.da Özbekiston Radioeşittiriş va Televideniye qömitasi taşkil etiddi, qömita 1992 y. 7 yanvarda Özbekiston davlat teleradioeşittiriş kompaniyasiga, Özbekiston Prezidentining 1996 y. 7 maydagi farmoni bilan esa Özbekiston Teleradiokompaniyasi («Özteleradio») ga aylantirildi. «Özteleradio» ommaviy axborot vositalarining muassasasi, tahririyati, tarqatuvçisi va noşiri huquklariga ega böldi. «Uzteleradio»ning Qoraqalpoğiston Respublikasida, viloyatlarda hududiy (mintaqaviy) bölimlari mavjud. Öz TV da 4 ta kanal bor. Ularda har kuni 52 soat («Uzbekistan» — 18 soat, «Yoşlar» — 16 soat, «Toşkent» — 7 soat, «Sport» — 11 soat) körsatuv efirga uzatiladi. Viloyatlar telekörsatuvlari bir keçakunduzda 15,5 soatni taşkil etadi (2004).

«Özteleradio» jahondagi köpgina yirik telekompaniyalar bilan, jumladan, Amerikaning CNN, Germaniyaning DW, Yaponiyaning NHK, TBS, FUJI, Koreyaning KB5, Turkiyaning TRT, Rossiyaning yetakçi telekompaniyalari bilan keng tarmokli aloqalarga ega. Özbekiston TV ning «Axborot» dasturi SCOLA (AQŞ) konsorsiumi hamkorligida internet orqali uzatib boriladi.

T. paydo bölişi bilan ommaviy axborot vositalari tizimida sifat özgarişi yuz berdi — insoniyat ijtimoiy hayot voqealarini bevosita köriş imkoniyatiga ega böldi, ijtimoiy ong bilan ijtimoiy borliq örtasida eng kiska va qulay yöl barpo etildi, i neon ongiga va histuyğusiga ta'sir etişning işonçli vositasi vujudga keldi. T. garçi sözni bosma ravişda köpaytirmasdan ijtimoiy hayotni ovoz va tasvir vositasida aks ettirsada, u matbuotning, ommaviy axborot vositalarining bir turi hisoblanadi va uning krnunkridalari asosida iş köradi. T. matbuotning ijtimoiy informatsiya yigiş va tarqatiş vazifasining 3 qirrasi bölmiş tasvir, tahlil va ta'sir funksiyalarini töla bajaradi, ya'ni u hayotdagi voqea va hodisalarni tasvirlaydi, ularni taxlil qiladi, hayotga öz ta'sirini körsatadi. Matbuotning umuminsoniylik, xalqçillik, milliylik, haqqoniylik va b. tamoyillari ham T. faoliyati uçun boş qonun hisoblanadi. Matbuotning ijodiy an'analariga amal qiliş va yangi omillar yaratiş, jamoatçilik fikrini ifodalaş va b. qonuniyatlari ham T. uçun bevosita taalluklidir. Matbuot materiallarining özagini taşkil etuvçi publitsistika ham T. faoliyatida keng qöllanadi va uning öziga xos xususiyatlari bilan birlaşgan holda telepublitsistikani taşkil etadi. T.da publitsistikaning har 3 — informatsion, taxdiliy va badiiy körinişlari keng xizmat kiladi.

T. faoliyati telejurnalistika krnuniyatlari asosida olib boriladi. Telejurnalistika — jurnalistika qonunqoidalarining T. imkoniyatlari bilan birlaşmasidan iborat. Telejurnalistika janrlari ham matbuot janrlari bilan T. xususiyatining qöşilişidan kelib çikadi. Matbuotning informatsion, tahliliy va badiiypublitsistik janrlari T. xususiyatlari bilan muştarak holda telexabar, telereportaj, telelavha, telesuhbat, telehisobot, teleşarh, teleoçerk, telefelyeton va b. xillarga aylanadi. Ma'lum mavzuga bağişlangan telekörsatuvlar yiğindisi telejurnal deb ataladi. Şu bilan birgalikda T. ommaviy axborot vositalarining öziga xos, alohida bir turidir. U öz funksiyasini bajarişda publitsistika bilan bir qatorda oğzaki nutq san'ati, adabiyot, teatr san'ati, kino, musika san'ati kabilardan ham keng foydalanadi. Şuning uçun ham T. boşqa ommaviy axborot vositalari orasida yuqori örinda turadi. Telekörsatuvlarda san'atning bu xildagi turlaridan keng foydalaniş natijasida adabiyot va san'at turlari bilan muştarak bölgan telenovella, teleminiatyura, telefilm, telespektakl, telekompozitsiya va b. janrlar ham qöllaniladi.

Özbekiston televideniyesi teledasturlarining rangbarangligi respublikaning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, işlab çiqariş, madaniyma'naviy hayotining barça sohalarini qamrab oliş va qiziqarli aks ettiriş imkon iyatini beradi.

Ergaş Komilov, Nizomiddin Maxmudov, Muxtor Xudoyqulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕЛЕВИДЕНИЕ (теле... — ва рус. видение — кўриш) — фан, техника ва маданиятнинг кўринадиган ахборотлар (ҳаракатланувчи тасвирлар)ни радиоэлектрон воситалар ёрдамида муайян масофага узатиш билан боғлиқ соҳаси; ахборотларни тарқатиш воситаларидан бири. Инсоният ўзи яшаб турган жойдан узокдаги нарсалар ва воқеаларни кўриш истаги билан ҳамиша банд бўлиб келган. Бу истак кўп ҳалқларнинг афсона ва эртакларида ўз аксини топган. Мас., Алишер Навоий «Фарҳод ва Ширин» достонида бу истакни бадиий шаклда акс эттирган (хитойлик Фарҳод арман қизи Шириннинг жамолини кўзгуда кўриб ошиқ бўлиб қолади). Халқларнинг бу истаги, асосан, электроника «сеҳрли кўзгу» («ойнаи жаҳон») га айланган 20- а. да рўёбга чиқди. Т. тасвир элементларини кетма-кет узатиш (19-а. охирида португал олими А. ди Пайва ва ундан мустақил равишда рус олими П. И. Бахметов томонидан илгари сурилган) тамойилига асосланган. 20-а. 30й.ларига қадар тасвирларни анализ ва синтез қилишда оптикмеханик қурилмалардан фойдаланилган (уларни ишлаб чикишни немис муҳандиси П. Г. Нипков 1884 й. бошлаб берган). 30й.лар ўрталаридан бошлаб дастлабки электрон Т. тизими пайдо бўлди. Инсон кўзи узатилган телевизион тасвирларни кабул қилувчи охирги бўғим ҳисоблангани учун телевизион тизимлар кўзнинг кўриш жараёнларини ҳисобга олиб қурилган, яъни Т. кўз хусусиятларига асосланган. Бунда колбачалар ва таёқчалар ўрнида фотоэлементлар ишлатилган. Агар объектив орқали бирор объектнинг тасвири фотоэлементлардан ташкил топган панелга туширилса, тасвирнинг алоҳида элементларидан келаётган ёруғлик интенсивлигига монанд электр сигналлари олинади.

Т. тараққиётида ички фотоэффектни очган (1873) У. Смит (АҚШ) нинг, ташки фотоэффектнинг асосий қонуниятларини белгилаб берган (1888)

A. Г. Столетовниж, радиоалокани ихтиро қилган (1895) А. С. Яоиовнинг, «катод телескоп» тизимини ишлаб чиққан (1907) ва шу тизим бўйича лаб. шароитида биринчи марта электрон телевизион узатишни амалга оширган (1911) Б. Л. Розингнинг хизматлари катта. 1928 й.да ўзбекистонлик ихтирочилар Б. П. Грабовский ва И. Ф. Белянскийлар электроннур ёрдамида харакатдаги тасвирни бир жойдан иккинчи жойга узатадиган ва қабул қиладиган «радиотелефот»ни яратдилар. Т. электрон тизимлари амалда 1920—40 й.ларда ишлаб чиқарилган асбоблардан фойдаланишга асосланган. Бунга

B. К. Зворикин ва Ф. Фарнсуорт (АҚШ), К. Свинтов (Буюк Британия), А. А. Чернишев, С. И. Катаев, А. П. Константинов, Б. Л. Розинг, П. В. Тимофеев, П. В. Шмаков (СССР) ва б. олимлар катта ҳисса қўшишган.

Телевизион тасвирлар 3 жараёнда узатилади: 1-узатувчи объект чиқарган ёки қайтарган ёруғликни электр сигналларига айлантириш; 2электр сигналларини алоқа каналлари бўйича узатиш ва қабул қилиш; 3электр сигналларини объектнинг оптик тасвирини ҳосил килувчи ёруғлик импульсларига айлантириш. Узатишда тасвир элементларини электр сигналларига, қабул қилишда узатилган сигналларни тасвир элементларига кетма-кет айлантириш жараёнига тасвирларни тиклаш дейилади. Тасвирларни анализ ва синтез қилиш жараёнлари синхрон ҳамда синфаз бўлиши керак. Телевизион кўрсатув тизимида чизиқлисатр ёйилма қабул қилинган; бунда ҳосил қилинадиган тасвир кадри горизонталсатр структурага эга бўлади. Тиклашнинг синфазлигини саклаш учун ҳар қайси сатр ва кадр охирида синхронловчи импульс узатилади. Шу билан телевизион стя ўз таъсир зонасидаги барча телевизорлардаги тикланишларни бошқаради. Т.да оптик тасвирларни ҳосил қилиш ва тиклаш жараёнлари техник жиҳатдан асосан вакуумли электроннурли трубка ёрдамида амалга оширилади.

Узатувчи трубкалар ичида ички фотоэффектли видикон ва ташки фотоэффектли суперортикон, қабул қилувчи трубкалардан эса турли кинескоплар кенг тарқалган. Оққора Т.да ёруғлик сигнали (видеосигнал) узатувчи трубкадан чиқишда кучайтирилади ва электр сигналигаайлантирилади. Бунда радиоканал ёки кабель канали алока канали бўлиб хизмат қилади. Қабул қилувчи қурилмада қабул қилинган сигналлар бир нурли кинескопда ёруғлик нурларига айлантирилади; бунда кинескоп экрани оқ нур нурлатадиган люминофор билан қопланган.

Рангли телевидением табиатдаги барча рангларни маълум нисбатда олинган 3 та асосий ранг — қизил, яшил ва кўк ранглардан оптик жиҳатдан тиклаш мумкин бўлгани учун телевизион узатиш камераси ёритилганлик сигналини ва асосий ранглар сигналларини яратиши учун бир эмас, балки 3 та трубкадан иборат бўлади. Узатишда (телемарказда) ана шу барча сигналлар кодланади, қабул қилишда (телевизион приёмникда) декодланади. 80й.лар ўрталаридан бошлаб рақамли Т. тизими устида ишлар олиб борилди ва амалда жорий қилинди. Бу тизимда электр импульсларнинг код (рақам) ли комбинациялари кетма-кетлигидан фойдаланилади. Кабелли Т. тизимидан ҳам фойдаланилмоқда. Унда атмосфера ва б. халақитлар бўлмайди. Кабеллар (ёруғлик ўтказгичлар) асосан ер остидан ўтказилади.

Т. тизимлар қуйидаги асосий белгилари бўйича таснифланади: сифат белгиси бўйича — оққора (монохромли), рангли, стереомонохромли ва стереорангли; сигналларни қандай шаклга келтириши (видеоинформация) бўйича — аналог ва дискретли (рақамли); алоқа канали спектрининг частотаси бўйича — кенг полосали ва тор полосали.

Т. инсон турмушида муҳим ўринни эгаллади; телевизион эшиттириш сифатида кенг тарқалди. Телевизион аппаратуралар фан, тиббиёт, халқ хўжалигининг турли тармокларида турли масалаларни ҳал қилишда кенг ишлатилади. Тасвирни узоқ масофага олиб кўрсатиш тажрибалари 20-а. 30й.ларида бошланди. СССР да 1931 и. 1 окт.дан қўзғалмас тасвирларнинг кам қаторли телевизион кўрсатувлари мунтазам олиб борилди. Ҳаракатланувчи тасвирларнинг биринчи кўрсатувлари 1932 й. амалга оширилди, 1934 й. овозли Т. пайдо бўлди. 30й.ларнинг охирида кам қаторли механик Т.дан электрон Т.га ўтилиши Т. тараққиётида янги босқич бўлди. 1962 й.да СССР да космик Т. яратилди. Яқин космосга телевизион хизматни талаб этадиган ер сунъий йўлдошлари ва орбитал стялар учирилди. Т. Ойнинг Ердан кўринмайдиган томонини ўрганишга имкон яратди, Ой, Меркурий, Венера, Марс ва Юпитер сайёраларининг фототелевизион суратлари олинди ва б.

Электрон Т. кўрсатувлари тажриба тарикасида 1938 й. Москва ва Ленинградда намойиш қилинди. 1939 й.дан эса мунтазам кўрсатувлар бошланди. Мунтазам телекўрсатувлар Буюк Британия ва Германияда 1936 й., АҚШ да 1941 й., Европа мамлакатларида 20-а. 50йилларида, ривожланаётган мамлакатларида 60й.ларда бошланди. Ҳоз. дунёда Т. кжсак даражада ривож топди ва инсоният ҳаётининг ажралмас қисмига айланди. Барча ривожланган мамлакатлар ўз Т.сига эга, АҚШ ва 3 та умуммиллий телетармоқ — «ЭйБиСи», «СиБиЭс» ва «ЭнБиСи» фаолият кўрсатмоқда. Англияда «БиБиСи», Францияда ТФ, Россияда 1канал, РТР, НТВ, ТНТ ва б. телестудиялар мавжуд.

Тошкент телемарказининг тажриба синов кўрсатувлари 1956 й. 5 ноябрдан бошланди. 1957 й.да Ўзбекистон Радиоэшиттириш ва Телевидение қўмитаси ташкил этидди, қўмита 1992 й. 7 январда Ўзбекистон давлат телерадиоэшиттириш компаниясига, Ўзбекистон Президентининг 1996 й. 7 майдаги фармони билан эса Ўзбекистон Телерадиокомпанияси («Ўзтелерадио») га айлантирилди. «Ўзтелерадио» оммавий ахборот воситаларининг муассасаси, таҳририяти, тарқатувчиси ва ношири ҳуқукларига эга бўлди. «Узтелерадио»нинг Қорақалпоғистон Республикасида, вилоятларда ҳудудий (минтақавий) бўлимлари мавжуд. Ўз ТВ да 4 та канал бор. Уларда ҳар куни 52 соат («Узбекистан» — 18 соат, «Ёшлар» — 16 соат, «Тошкент» — 7 соат, «Спорт» — 11 соат) кўрсатув эфирга узатилади. Вилоятлар телекўрсатувлари бир кечакундузда 15,5 соатни ташкил этади (2004).

«Ўзтелерадио» жаҳондаги кўпгина йирик телекомпаниялар билан, жумладан, Американинг CNN, Германиянинг DW, Япониянинг NHK, TBS, FUJI, Кореянинг КВ5, Туркиянинг TRT, Россиянинг етакчи телекомпаниялари билан кенг тармокли алоқаларга эга. Ўзбекистон ТВ нинг «Ахборот» дастури SCOLA (АҚШ) консорциуми ҳамкорлигида интернет орқали узатиб борилади.

Т. пайдо бўлиши билан оммавий ахборот воситалари тизимида сифат ўзгариши юз берди — инсоният ижтимоий ҳаёт воқеаларини бевосита кўриш имкониятига эга бўлди, ижтимоий онг билан ижтимоий борлиқ ўртасида энг киска ва қулай йўл барпо этилди, и неон онгига ва ҳистуйғусига таъсир этишнинг ишончли воситаси вужудга келди. Т. гарчи сўзни босма равишда кўпайтирмасдан ижтимоий ҳаётни овоз ва тасвир воситасида акс эттирсада, у матбуотнинг, оммавий ахборот воситаларининг бир тури ҳисобланади ва унинг крнункридалари асосида иш кўради. Т. матбуотнинг ижтимоий информация йигиш ва тарқатиш вазифасининг 3 қирраси бўлмиш тасвир, таҳлил ва таъсир функцияларини тўла бажаради, яъни у ҳаётдаги воқеа ва ҳодисаларни тасвирлайди, уларни тахлил қилади, ҳаётга ўз таъсирини кўрсатади. Матбуотнинг умуминсонийлик, халқчиллик, миллийлик, ҳаққонийлик ва б. тамойиллари ҳам Т. фаолияти учун бош қонун ҳисобланади. Матбуотнинг ижодий анъаналарига амал қилиш ва янги омиллар яратиш, жамоатчилик фикрини ифодалаш ва б. қонуниятлари ҳам Т. учун бевосита тааллуклидир. Матбуот материалларининг ўзагини ташкил этувчи публицистика ҳам Т. фаолиятида кенг қўлланади ва унинг ўзига хос хусусиятлари билан бирлашган ҳолда телепублицистикани ташкил этади. Т.да публицистиканинг ҳар 3 — информацион, тахдилий ва бадиий кўринишлари кенг хизмат килади.

Т. фаолияти тележурналистика крнуниятлари асосида олиб борилади. Тележурналистика — журналистика қонунқоидаларининг Т. имкониятлари билан бирлашмасидан иборат. Тележурналистика жанрлари ҳам матбуот жанрлари билан Т. хусусиятининг қўшилишидан келиб чикади. Матбуотнинг информацион, таҳлилий ва бадиийпублицистик жанрлари Т. хусусиятлари билан муштарак ҳолда телехабар, телерепортаж, телелавҳа, телесуҳбат, телеҳисобот, телешарҳ, телеочерк, телефельетон ва б. хилларга айланади. Маълум мавзуга бағишланган телекўрсатувлар йиғиндиси тележурнал деб аталади. Шу билан биргаликда Т. оммавий ахборот воситаларининг ўзига хос, алоҳида бир туридир. У ўз функциясини бажаришда публицистика билан бир қаторда оғзаки нутқ санъати, адабиёт, театр санъати, кино, мусика санъати кабилардан ҳам кенг фойдаланади. Шунинг учун ҳам Т. бошқа оммавий ахборот воситалари орасида юқори ўринда туради. Телекўрсатувларда санъатнинг бу хилдаги турларидан кенг фойдаланиш натижасида адабиёт ва санъат турлари билан муштарак бўлган теленовелла, телеминиатюра, телефильм, телеспектакль, телекомпозиция ва б. жанрлар ҳам қўлланилади.

Ўзбекистон телевидениеси теледастурларининг рангбаранглиги республиканинг ижтимоий, сиёсий, иқтисодий, ишлаб чиқариш, маданиймаънавий ҳаётининг барча соҳаларини қамраб олиш ва қизиқарли акс эттириш имкон иятини беради.

Эргаш Комилов, Низомиддин Махмудов, Мухтор Худойқулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.