Tellur

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 246–247-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Tellur (Tellurium), Te — Mendeleyev davriy sistemasining VI guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 52; at. m. 127,60. T. 8 ta barkaror (massa sonlari 120, 122, 123, 124, 125, 126, 128, 130 bölgan) izotopdan iborat. Bulardan |28Te (31,79%) va 130Te (34,48%) keng tarkalgan. Uning bir neça sun'iy radioaktiv izotopi olingan. Ulardan |27Te va |29Te nişonli atomlar holida işlatiladi.

T. ni dastlab 1782 y.da vengriyalik kon muhandisi F. Myuller fon Reyxşteyn oltinli rudani tekşiriş natijasida kaşf etgan. Nemis olimi M. Klaprot 1798 y.da Myuller kaşfiyotining töğriligini tasdiqladi va yangi elementga Yerni şaraflab «Tellur» (lot. tellus — Yer) nomini berdi. T. tarqoq element. Yer pöstining massa jihatidan ~110~7% ini taşkil etadi. T. tabiatda oğir metallarning sulfidli rudalari tarkibida va mustaqil minerallari — kalaverit AiTe2, krennerit (Ai, Ag) Te2, geye sit Ag2Te, tetradimit Bi2Te2S, tellur vismutit Bi2Te3 va b. holida uçraydi.

T. oqişkulrang, metallday yaltiroq, mört kristall modda; ziçligi 6,25 g/ sm3, suyuqlaniş trasi 450°, qaynaş trasi 990°. T. yarim ötkazgiç xossasiga ega. Odatdagi şaroitda T.ga havo xam, kislorod ham ta'sir etmaydi; lekin T. kislorodsa qizdirilganda zangori tusda yonib, TeO2 ga aylanadi. T. —2, Q4 va Q6 valentli. T. bilan galogenlar orasida odatdagi şaroitda (yod bilan suv iştirokida) birikiş reaksiyasi boradi. T. qizdirilganida metallar bilan reaksiyaga kirişib, telluridlar hosil böladi. 100— 160° da suv bilan reaksiyaga kirişib, vodorod va TeO2 xreil qiladi. Vodorod bilan bevosita birikmaydi; uning gidridi H2Tye rux telluridga kislota ta'sir etişidan hrsil böladi. Konsentrlangan sulfat kislota T. bilan TeSO3 tarkibli (90° da parçalanadigan) modda hosil qiladi. T. işqorlarda sekin, zar suvida yaxşi eriydi. TeO2 — tellurit kislota angidridi, TeO3 esa tellurat kislota angidrididir. T.ning organik birikmalari ham ma'lum. T. va uning birikmalari (ayniqsa, H2Tye) nihoyatda zaharli. T. metall sulfidlarni qayta işlaşda va elektroliz yöli bilan oltin, kumuş, mis olişda «anod balçiq» tarkibida yonaki mahsulot sifatida xreil böladi. Tarkibida T. va selen bölgan rudalarni qayta işlaş yöli bilan T. va selenning eruvçan birikmalari xreil qilinadi. Eritma orqali sulfit angidrid SO2 ötkazilsa, selen va T. çökmaga tuşadi. Hosil qilingan erkin T.dan qayta suyuqlantiriş, vakuumda haydaş yoki zonalar böylab suyukdantiriş yöli bilan sof T. olinadi.

T. selenga nisbatan kam işlatiladi. Sanoatda olinadigan T.ning asosiy qismi telluridlar sintez qiliş va yarim ötkazgiçlar uçun sarflanadi. T.li materiallardan mikroelektronika uçun kerakli yarim ötkazgiç pardalar tayyorlanadi. Vismut va surma telluridlar termoelektr generatorlar uçun zaruriy materiallardir. Kadmiy tellurid (CdTe) quyoş batareyalari, lazerlari, radioaktiv nurlaniş hisoblagiçlari tayyorlaşda qöllanadi. T.ning özi rezina va şişa sanoatida işlatiladi. Metallurgiyada mexanik xossalarni yaxşilovçi legirlovçi qöşimça sifatida (asosan, qörğoşinga) qöllanadi. Natriy va kaliy telluritlardan mikrobiologiyada va difteriya diagnostikasida böyoq modda sifatida foydalaniladi. T. ösimlik va hayvon töqimalarida doim böladi, lekin uning biologik roli töliq örganilmagan. Odam bir keçakunduzda ovkat va suv orqali 0,6 mg ga yaqin T. oladi. Ösimliklar uçun örtaça, sut emizuvçilar uçun juda zaharli. T. işlab çiqariş. da undan zaharlaniş mumkin. T.dan zaharlanganda titroq bosadi, boş oğriydi, darmonsizlanadi, tomir urişi susayadi, iştaha yöqoladi, köngil ayniydi, til qorayadi, nafas siqiladi, soç tökiladi. Kasbiy zaharlanişga qarşi kuraşiş tadbirlari — mehnat gigiyenasi qoidalariga rioya qiliş, terini himoya qiliş vositalaridan foydalaniş.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕЛЛУР (Tellurium), Те — Менделеев даврий системасининг VI гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 52; ат. м. 127,60. Т. 8 та баркарор (масса сонлари 120, 122, 123, 124, 125, 126, 128, 130 бўлган) изотопдан иборат. Булардан |28Те (31,79%) ва 130Те (34,48%) кенг таркалган. Унинг бир неча сунъий радиоактив изотопи олинган. Улардан |27Те ва |29Те нишонли атомлар ҳолида ишлатилади.

Т. ни дастлаб 1782 й.да венгриялик кон муҳандиси Ф. Мюллер фон Рейхштейн олтинли рудани текшириш натижасида кашф этган. Немис олими М. Клапрот 1798 й.да Мюллер кашфиётининг тўғрилигини тасдиқлади ва янги элементга Ерни шарафлаб «Теллур» (лот. tellus — Ер) номини берди. Т. тарқоқ элемент. Ер пўстининг масса жиҳатидан ~110~7% ини ташкил этади. Т. табиатда оғир металларнинг сульфидли рудалари таркибида ва мустақил минераллари — калаверит АиТе2, креннерит (Аи, Ag) Te2, гее сит Ag2Te, тетрадимит Bi2Te2S, теллур висмутит Bi2Te3 ва б. ҳолида учрайди.

Т. оқишкулранг, металлдай ялтироқ, мўрт кристалл модда; зичлиги 6,25 г/ см3, суюқланиш траси 450°, қайнаш траси 990°. Т. ярим ўтказгич хоссасига эга. Одатдаги шароитда Т.га ҳаво хам, кислород ҳам таъсир этмайди; лекин Т. кислородца қиздирилганда зангори тусда ёниб, ТеО2 га айланади. Т. —2, Қ4 ва Қ6 валентли. Т. билан галогенлар орасида одатдаги шароитда (йод билан сув иштирокида) бирикиш реакцияси боради. Т. қиздирилганида металлар билан реакцияга киришиб, теллуридлар ҳосил бўлади. 100— 160° да сув билан реакцияга киришиб, водород ва ТеО2 хреил қилади. Водород билан бевосита бирикмайди; унинг гидриди Н2Те рух теллуридга кислота таъсир этишидан ҳрсил бўлади. Концентрланган сульфат кислота Т. билан TeSO3 таркибли (90° да парчаланадиган) модда ҳосил қилади. Т. ишқорларда секин, зар сувида яхши эрийди. ТеО2 — теллурит кислота ангидриди, ТеО3 эса теллурат кислота ангидридидир. Т.нинг органик бирикмалари ҳам маълум. Т. ва унинг бирикмалари (айниқса, Н2Те) ниҳоятда заҳарли. Т. металл сульфидларни қайта ишлашда ва электролиз йўли билан олтин, кумуш, мис олишда «анод балчиқ» таркибида ёнаки маҳсулот сифатида хреил бўлади. Таркибида Т. ва селен бўлган рудаларни қайта ишлаш йўли билан Т. ва селеннинг эрувчан бирикмалари хреил қилинади. Эритма орқали сульфит ангидрид SO2 ўтказилса, селен ва Т. чўкмага тушади. Ҳосил қилинган эркин Т.дан қайта суюқлантириш, вакуумда ҳайдаш ёки зоналар бўйлаб суюкдантириш йўли билан соф Т. олинади.

Т. селенга нисбатан кам ишлатилади. Саноатда олинадиган Т.нинг асосий қисми теллуридлар синтез қилиш ва ярим ўтказгичлар учун сарфланади. Т.ли материаллардан микроэлектроника учун керакли ярим ўтказгич пардалар тайёрланади. Висмут ва сурма теллуридлар термоэлектр генераторлар учун зарурий материаллардир. Кадмий теллурид (CdTe) қуёш батареялари, лазерлари, радиоактив нурланиш ҳисоблагичлари тайёрлашда қўлланади. Т.нинг ўзи резина ва шиша саноатида ишлатилади. Металлургияда механик хоссаларни яхшиловчи легирловчи қўшимча сифатида (асосан, қўрғошинга) қўлланади. Натрий ва калий теллуритлардан микробиологияда ва дифтерия диагностикасида бўёқ модда сифатида фойдаланилади. Т. ўсимлик ва ҳайвон тўқималарида доим бўлади, лекин унинг биологик роли тўлиқ ўрганилмаган. Одам бир кечакундузда овкат ва сув орқали 0,6 мг га яқин Т. олади. Ўсимликлар учун ўртача, сут эмизувчилар учун жуда заҳарли. Т. ишлаб чиқариш. да ундан заҳарланиш мумкин. Т.дан заҳарланганда титроқ босади, бош оғрийди, дармонсизланади, томир уриши сусаяди, иштаҳа йўқолади, кўнгил айнийди, тил қораяди, нафас сиқилади, соч тўкилади. Касбий заҳарланишга қарши курашиш тадбирлари — меҳнат гигиенаси қоидаларига риоя қилиш, терини ҳимоя қилиш воситаларидан фойдаланиш.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.