Telomerlaniş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 247–248-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Telomerlaniş (rus. telo tana va yun. meros — qism, uluş) — töyinmagan birikmalar (monomerlar) bilan reaksiya zanjirini uzatuvçi (telogen) moddalar örtasidagi zanjir reaksiya. T. natijasida mol. m. turliça bölgan mahsulotlar aralaşmasi (telomerlar) yuzaga keladi. Bu mahsulotlarning molekulalari monomerlar molekulasi va çekka guruxdan tuzilgan. T.ni nur, radikallar, ionlar bilan initsirlaş mumkin. Initsirlaş usuliga köra, ionli va radikalli T. farqlanadi. Radikalli T. ança keng örganilgan.
Etilenning uglerod (IV) xlorid bilan T.i radikalli T.ga misol böla oladi. Initsiator parçalanib, radikal (R°) larni, ular uglerod (IV) xlorid molekulalari bilan reaksiyaga kirişib, trixlormetil radikalini hosil qiladi: R°QCC14»RC1QCC1°3.
Radikalli T.ni initsirlaş maqsadida atsitil va alkil peroksidlar, yoğ qatorining azobirikmalari, metall organik birikmalar va ultrabinafşa nurlar işlatiladi. Sönggi vaqtda oksidlanişqaytariliş sistemalari, metallar karbonillari, unur, termik initsirlaş qöllanadi. T.da monomerlar sifatida turli töyinmagan birikmalar iştirok etişi mumkin. T. reaksiyasidan foydalanib ennat tolasi, lokböyoklar va b. noyob birikmalar olingan. Sirka kislota bilan etilenning radikalli T. jarayonida ilk bor vodorod atomining 1,5 migratsiyasi orkali erkin radikallarning qayta taqsimlanişi kaşf qilingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕЛОМЕРЛАНИШ (рус. тело тана ва юн. meros — қисм, улуш) — тўйинмаган бирикмалар (мономерлар) билан реакция занжирини узатувчи (телоген) моддалар ўртасидаги занжир реакция. Т. натижасида мол. м. турлича бўлган маҳсулотлар аралашмаси (теломерлар) юзага келади. Бу маҳсулотларнинг молекулалари мономерлар молекуласи ва чекка гурухдан тузилган. Т.ни нур, радикаллар, ионлар билан иницирлаш мумкин. Иницирлаш усулига кўра, ионли ва радикалли Т. фарқланади. Радикалли Т. анча кенг ўрганилган.
Этиленнинг углерод (IV) хлорид билан Т.и радикалли Т.га мисол бўла олади. Инициатор парчаланиб, радикал (R°) ларни, улар углерод (IV) хлорид молекулалари билан реакцияга киришиб, трихлорметил радикалини ҳосил қилади: R°ҚCC14»RC1ҚCC1°3.
Радикалли Т.ни иницирлаш мақсадида ацитил ва алкил пероксидлар, ёғ қаторининг азобирикмалари, металл органик бирикмалар ва ультрабинафша нурлар ишлатилади. Сўнгги вақтда оксидланишқайтарилиш системалари, металлар карбониллари, унур, термик иницирлаш қўлланади. Т.да мономерлар сифатида турли тўйинмаган бирикмалар иштирок этиши мумкин. Т. реакциясидан фойдаланиб эннат толаси, локбўёклар ва б. ноёб бирикмалар олинган. Сирка кислота билан этиленнинг радикалли Т. жараёнида илк бор водород атомининг 1,5 миграцияси оркали эркин радикалларнинг қайта тақсимланиши кашф қилинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.