Telugu adabiyoti

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 248–249-b. — ziyouz.com

Telugu adabiyoti - telugu (andxra) xalqining adabiyoti. Telugu tili 1ming yilliklarda şakllana boşlagan. Birinçi yozma yodgorliklar toşlarga öyib yozilgan «şasana» yozuvlaridir. Telugu tilidagi eng qad. yozuv 575 y.ga oid. 7—8-a.larga tegişli yozuvlar juda kam saklangan. Şasana yozuvlaridagi birinçi şe'riy asar 9-a., telugu tilidagi birinçi şe'r esa 849 y. ga taallukli. Padma (10-a.) teluguda «Jinendra haqida parana» nomli öz ustozi haqida asar yaratgan. «Mahabharatatmnt Nannaya Bhatta (11-a.) tomonidan telugu tiliga tarjima qilingan nusxasi — «Andhra Mahabharata» T.a.ning ilk namunasidir. Sarvadeva esa jaynizm goyasi bilan sugorilgan 2 ta: «Adi puranam» («Azaliyat haqida doston») hamda «Viratamu» («Virat haqida asar») dostonlarini yozgan. Pavuluru Mallaning «Pavuluganitama» («Matematika», 12-a.) traktati bir neça ming şe'riy misralardan iborat. Şu davrda «lakşanagrantxamu» — «şe'riyat haqida traktat»lar (Mallaya Reçana — «Kavijanaşrayamu»si, Gokarna Devaning traktatlari) yaratildi. 12-a. T.a.da Palkurika Somnahta (13-a.)ning «Anubhavasaram» («Biliş ilmi asoslari»), «Basava paranam» («Basava haqida qissa») hamda «Panditaradhya — çaritamu» («Avliyo pandit haqida qissa») qahramonlik dostonlari paydo böldi. 14—15-a.larda telugu tilida köpgina sanskrit asarlarining — puranlar, matematikaga oid asarlar, şe'riy asarlar, ertak va masallarning tarjimalari yaratildi. 16-a. şoir va yozuvçilaridan Şrinath, Bammer Potana, Krişnadev Ray, Alasani Peddana telugu şe'riyatining rivojiga katta hissa qöşganlar. 18-a. şe'riyati bhaktşoir Vemana şatakamulari bilan maşhur.

19—20-a.larda publitsistika rivojlandi, yangi adabiy janr va şakllar paydo böldi. T.a.dagi ma'rifatparvarlik ğoyalari asosçisi Kandukuri Vireşalingam (1 848—1919)ning yumoristik asarlari va «Rajaşekhara hayoti» kabi romanlari ijtimoiymaişiy mavzudagi dastlabki asarlardir. 20-a.da romantik şe'riyat gullab yaşnadi (G. Apparao, R. Subbarao, D. Krişnaşastri), 20-a. 1yarmi adabiyotida milliy mustaqillik uçun kuraş ğoyalari (V. Bhaskararo, V. Satyanarayana) aks ettirildi. Keyingi davrda T.a.da gumanizm, realizm ğoyasidagi turli ijtimoiy mavzudagi romanlar, hikoyalar, novellalar, falsafiy mavzudagi şe'rlar yaratilmoqda (R. Vişvanatha Şastri, K. Kumar, P. Padamarazu, R. Reddi, M. Rao, Subbaroa, Somasundar va b.).

Ad.: Gurov N., Petruniçeva 3., Literatura telugu, M., 1967.

Tamara Xöjayeva, Ulfatxon Muhibova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕЛУГУ АДАБИЁТИ - телугу (андхра) халқининг адабиёти. Телугу тили 1минг йилликларда шакллана бошлаган. Биринчи ёзма ёдгорликлар тошларга ўйиб ёзилган «шасана» ёзувларидир. Телугу тилидаги энг қад. ёзув 575 й.га оид. 7—8-а.ларга тегишли ёзувлар жуда кам сакланган. Шасана ёзувларидаги биринчи шеърий асар 9-а., телугу тилидаги биринчи шеър эса 849 й. га тааллукли. Падма (10-а.) телугуда «Жинендра ҳақида парана» номли ўз устози ҳақида асар яратган. «Маҳабҳарататмнт Нанная Бҳатта (11-а.) томонидан телугу тилига таржима қилинган нусхаси — «Андҳра Маҳабҳарата» Т.а.нинг илк намунасидир. Сарвадева эса жайнизм гояси билан сугорилган 2 та: «Ади пуранам» («Азалият ҳақида достон») ҳамда «Виратаму» («Вират ҳақида асар») достонларини ёзган. Павулуру Малланинг «Павулуганитама» («Математика», 12-а.) трактати бир неча минг шеърий мисралардан иборат. Шу даврда «лакшанагрантхаму» — «шеърият ҳақида трактат»лар (Маллая Речана — «Кавижанашраяму»си, Гокарна Деванинг трактатлари) яратилди. 12-а. Т.а.да Палкурика Сомнаҳта (13-а.)нинг «Анубҳавасарам» («Билиш илми асослари»), «Басава паранам» («Басава ҳақида қисса») ҳамда «Пандитарадҳья — чаритаму» («Авлиё пандит ҳақида қисса») қаҳрамонлик достонлари пайдо бўлди. 14—15-а.ларда телугу тилида кўпгина санскрит асарларининг — пуранлар, математикага оид асарлар, шеърий асарлар, эртак ва масалларнинг таржималари яратилди. 16-а. шоир ва ёзувчиларидан Шринатҳ, Баммер Потана, Кришнадев Рай, Аласани Педдана телугу шеъриятининг ривожига катта ҳисса қўшганлар. 18-а. шеърияти бҳактшоир Вемана шатакамулари билан машҳур.

19—20-а.ларда публицистика ривожланди, янги адабий жанр ва шакллар пайдо бўлди. Т.а.даги маърифатпарварлик ғоялари асосчиси Кандукури Вирешалингам (1 848—1919)нинг юмористик асарлари ва «Ражашекҳара ҳаёти» каби романлари ижтимоиймаиший мавзудаги дастлабки асарлардир. 20-а.да романтик шеърият гуллаб яшнади (Г. Аппарао, Р. Суббарао, Д. Кришнашастри), 20-а. 1ярми адабиётида миллий мустақиллик учун кураш ғоялари (В. Бҳаскараро, В. Сатьянараяна) акс эттирилди. Кейинги даврда Т.а.да гуманизм, реализм ғоясидаги турли ижтимоий мавзудаги романлар, ҳикоялар, новеллалар, фалсафий мавзудаги шеърлар яратилмоқда (Р. Вишванатҳа Шастри, К. Кумар, П. Падамаразу, Р. Редди, М. Рао, Суббароа, Сомасундар ва б.).

Ад.: Гуров Н., Петруничева 3., Литература телугу, М., 1967.

Тамара Хўжаева, Улфатхон Муҳибова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.