Temir
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 252–253-b. — ziyouz.com
Temir TEMIR, tuğma temir — mineral, Fe bilan Ni ning aralaşmasi. Topiliş şaroitiga qarab — tellurli yoki yer temiri (nikelli temir), meteoritli (kosmik), doimiy nikelli (kamasit va tenit) tuğma temirlar farklanadi. Tellurli temir — kub sistemasida kristallanadi, atemirning modifikatsiyasidan iborat bölgan kamyob mineral. Bir neça t oğirlikkaça yetadigan uyumlar, alohida tangasimon, donador, sim şakllarida yoki bulutsimon massalar körinişida uçraydi. Kimyoviy tarkibi, asosan, qattiq eritma beruvçi Fe va Ni dan iborat bölib, ferritlar da Ni ning mikdori 3% gaça va tuğma nikelda temirli (avaruit, katarinit, oktibbegit, jozefinit va b.) nikelning mikdori 30% dan 80% gaça böladi. Nikeltemirning qattikligi 4—5; ferritlarning ziçligi 7,3—7,8 g/sm3, nikeltemirniki 7,8—8,2 g/sm3, rangi oq kumuşrang. Kuçli magnitli. Yer pöstida kam hosil böladi va saklanadi. Bazalt jinslarda bulutsimon töplamlar, donali körinişda juda köp uçraydi (Grenlandiya yaqinidagi Disko o.da, Kassel, Germaniya va b.). Granitlarda juda kam, serpentinit va peridotitlarda kam böladi. Platinali soçmalarda hamda sideritli çökmalarda, toşkömirli va botqoq temir rudalarida uçraydi. Öta bekaror va tezda temir gidrooksidiga aylanadi. Meteoritli tugma temir kosmik jismlar şakllaniş jarayonida hosil bölib, Yerga meteoritlar körinişida tuşadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМИР, туғма темир — минерал, Fe билан Ni нинг аралашмаси. Топилиш шароитига қараб — теллурли ёки ер темири (никелли темир), метеоритли (космик), доимий никелли (камасит ва тэнит) туғма темирлар фаркланади. Теллурли темир — куб системасида кристалланади, атемирнинг модификациясидан иборат бўлган камёб минерал. Бир неча т оғирликкача етадиган уюмлар, алоҳида тангасимон, донадор, сим шаклларида ёки булутсимон массалар кўринишида учрайди. Кимёвий таркиби, асосан, қаттиқ эритма берувчи Fe ва Ni дан иборат бўлиб, ферритлар да Ni нинг микдори 3% гача ва туғма никелда темирли (аваруит, катаринит, октиббегит, жозефинит ва б.) никелнинг микдори 30% дан 80% гача бўлади. Никельтемирнинг қаттиклиги 4—5; ферритларнинг зичлиги 7,3—7,8 г/см3, никельтемирники 7,8—8,2 г/см3, ранги оқ кумушранг. Кучли магнитли. Ер пўстида кам ҳосил бўлади ва сакланади. Базальт жинсларда булутсимон тўпламлар, донали кўринишда жуда кўп учрайди (Гренландия яқинидаги Диско о.да, Кассель, Германия ва б.). Гранитларда жуда кам, серпентинит ва перидотитларда кам бўлади. Платинали сочмаларда ҳамда сидеритли чўкмаларда, тошкўмирли ва ботқоқ темир рудаларида учрайди. Ўта бекаpop ва тезда темир гидрооксидига айланади. Метеоритли тугма темир космик жисмлар шаклланиш жараёнида ҳосил бўлиб, Ерга метеоритлар кўринишида тушади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.