Temir davri
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253–254-b. — ziyouz.com
Temir davri TEMIR DAVRI, ilk temir davri — insoniyatning ibtidoiy jamoa va ilk işlab çiqariş. xöjaligi şakllanayotgan tarixidagi davr. Fanda toş va jez deb yuritilgan davrlardan söng insoniyat hayotida sodir bölgan tarixiy bosqiç. Bu davr xöjalikda ohangarlik (temir metallurgiyasi) yuzaga kelişi, tarkalişi va temir qurollar işlatilişi bilan belgilanadi. «T.d.» atamasi, garçi antik dunyoda toş, jez asri tuşunçalari qatorida yuzaga kelgan bölsada, fanga 19-a.ning örtalarida daniyalik arxeolog K.Yu.Tomsen tomonidan kiritilgan. Rudadan temirni ajratib oliş usuli dastlab Misr va Mesopotamiyada (mil. av. 3ming yillikning 1yarmida) kaşf etilgan. Keyinroq (mil. av. 2ming yillikning oxirida) bu usulni yunonlar bilib olişgan. Mil. av. 11-a.dan boşlab Falastin, Suriya, Kiçik Osiyo, Zakavkazye, Hindiston va Xitoyda xöjalik va harbiy qurolaslahalar yasaşda temirdan keng miqyosda foydalanilgan, söngra temir asboblar yasaş Eron va Örta Osiyoda ham keng tarqala boşlagan. Temir (meteoritdan taşkari) Amerika, Avstraliya, Tinç okeanning aksariyat orollarida va Şim. mintaqalarda 16—17-a.larda ma'lum bölgan. Temir tabiatda yombi sifatida uçramaydi. U ruda zarraçalari töplamini yumşoq xamirsimon holatga kiritiş usuli bilan olingan. Bu usul temir rudasini 900— 1350° atrofida qizdirib maxsus köralarda boskrndan konussimon nay orqali havoni puflab kuçaytiriş yöli bilan bajarilgan. Köra tubida kritsa (1 — 5 kg lik ğalvirak temir bölagi) hosil bölib, uni olovda qizdirib, suvga botirib, sandonda bolga bilan urib toblangan. Natijada temir rudasi ziçlanib, toşqollardan tozalangan. Biroq olingan sof temir juda yumşoq, undan yasalgan mehnat qurollarining sifati past bölgan. Mil. av. 9—7-a.larga kelib metallga termik usul bilan işlov beriş kaşf etilib, uni pölatga aylantirilişi yangi material — temirning keng tarqalişiga sabab böladi.
T.d.da işlab çiqarişda buyuk texnika özgarişlari yuz berdi. Temir rudasining mis va kalayga nisbatan tabiatda serobligi, mustahkam sifati uning işlab çiqariş.da va harbiy sohada tez va keng tarqalişiga olib keldi. Ayniqsa, qişloq xöjaligi.da gemir qurollardan foydalanişga ötiş katta voqea böldi. Çunki değqonçilik maydonlarini kengaytirişda temir asbob va kurollar (bolta, ketmon, kurak), ayniqsa, temir tişli omoç kabi mustahkam moslamalar paydo böldi. T.d.da dehqonçilikdan hunarmandçilik ajralib çiqib, alohida işlab çiqariş. xöjaligiga aylandi.
Temirning keng tarqalişi bilan işlab çiqariş xöjaliklarining rivojlanib borişi şubhasiz, ijtimoiy hayotni ham tubdan özgarişiga olib keddi. Yirik qişloqlar hunarmandçilik va özaro ayirboşlaş savdo markazita aylanib, şaharlar qad kötardi. Ular xom/işt va paxsadan bino qilingan baland va qalin devorlar bilan örab olindi. Şunday qilib, temir va pölat buyumlardan keng kölamda foydalaniş Örta Osiyo şağar va qişloqlari taraqqiyotiga ham samarali ta'sir etdi.
Özbekistonda T.d.ga oid yodgorliklarni sanalaştiriş va dastlabki turkumlarga ajratilişiga doyr tadqiqotlar S.P.Tolstov, A. I. Terenojkin va Ya. Ğulomovlar tomonidan amalga oşirilgan. Özbekiston hududida T.d. yodgorliklari mil. av. 8—6-a.larga mansub. Ular Xorazm, Surxondaryo, Qaşqadaryo, Samarqand, Buxoro, Toşkent viloyatlarida va Farğona vodiysida örganilgan; Közaliqir, Qal'aliqir va Dingilja singari qad. qal'a va qişloq, şahar xarobalari, Tagisken va Uygarak qabristonqörğonlari, Bökantov qoyatoş suratlari tekşirilgan. T.d.da qad. Xorazm hududlarida dastlabki yirik suğoriş inşootlari vujudga kelgan.
1960—70y.larda Surxondaryoda Kuçuktepa, Jondavlat va Qiziltepaning quyi qatlamlari, Paçmoqtepa, Qizilçatepa yodgorliklari örganildi. L.I. Albaum Kuçuktepadan mil. av. 6— 4-a.larga oid uyjoy qoldiklari, kulolçilik, temirdan yasalgan uyrözgor va deqqonçilik buyumlarini topgan. 60y.larda Buxoro viloyatida Xazora yodgorligi va Sarmiçsoy petrogliflari tekşirildi. Qaşqadaryoda T.d.ga oid Çimqörğon yodgorligi (1972) örganildi. 1973 y.da Çordara istehkomi (Konimex tumani) va Romuştepa (Jondor tumani) tekşirildi.
T.d.ga mansub arxeologik yodgorliklar Toşkent viloyatida Burganliktepa, Qovunçitepa, Tuyaböğiztepa va Burçmulla xazinasi, Farğona vodiysida esa, Eylaton yodgorligi va Oqtoş qabristoni asosida örganilgan. 80—90 y.lardan Köktepa (Samarqand viloyati), Yerqörğon va Uzunqir (Qaşqadaryo viloyati) kabi mil. av. 7—6-a.larga oid nodir obidalarda arxeologik qazişlar ötkazildi. Bu yodgorliklarning tadqiqotlarida R. Sulaymonov, M. Filanoviç, A. Sa'dullayev, M. Isamiddinov, Ş. Odilov, B. Matboboyev va b.ning hissasi katta böddi. T.d.ga oid yodgorliklarning tadqiqot natijalari, şubhasiz, Özbekiston tarixining eng muhim masalalaridan hisoblanadi. Şaharsozlik madaniyatining şakllanişi şaharlar va mamlakatlararo savdosotiq munosabatlarining rivoji hamda ilk davlatçilik tizimlarining şakllanişi va rivoji tarixini örganişda samarali natijalar bermoqda. Çunki, T.d.da mamlakatimiz hududida Xorazm, Baqtriya, Suğd, Çoç va Farğona kabi qad. tarixiymadaniy ölkalar şakllanib, Katta Xorazm, YunonBaqtriya (Baxtar) podşoligi, Suğd mahalliy hokimlar konfederatsiyasi, Qanğ davlati va Farğona afşinlari kabi hokimiyatlar taşkil topgan edi.
Ad..Tolstov S. P ., Drevniy Xorezm, M., 1948; Filanoviç M. I., Drevniy Taşkent, T., 1973; Suleymanov R. X., Drevniy Naxşab, T., 2000.
Abdulahad Muhammadjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМИР ДАВРИ, илк темир даври — инсониятнинг ибтидоий жамоа ва илк ишлаб чиқариш. хўжалиги шаклланаётган тарихидаги давр. Фанда тош ва жез деб юритилган даврлардан сўнг инсоният ҳаётида содир бўлган тарихий босқич. Бу давр хўжаликда оҳангарлик (темир металлургияси) юзага келиши, таркалиши ва темир қуроллар ишлатилиши билан белгиланади. «Т.д.» атамаси, гарчи антик дунёда тош, жез асри тушунчалари қаторида юзага келган бўлсада, фанга 19-а.нинг ўрталарида даниялик археолог К.Ю.Томсен томонидан киритилган. Рудадан темирни ажратиб олиш усули дастлаб Миср ва Месопотамияда (мил. ав. 3минг йилликнинг 1ярмида) кашф этилган. Кейинроқ (мил. ав. 2минг йилликнинг охирида) бу усулни юнонлар билиб олишган. Мил. ав. 11-а.дан бошлаб Фаластин, Сурия, Кичик Осиё, Закавказье, Ҳиндистон ва Хитойда хўжалик ва ҳарбий қуроласлаҳалар ясашда темирдан кенг миқёсда фойдаланилган, сўнгра темир асбоблар ясаш Эрон ва Ўрта Осиёда ҳам кенг тарқала бошлаган. Темир (метеоритдан ташкари) Америка, Австралия, Тинч океаннинг аксарият оролларида ва Шим. минтақаларда 16—17-а.ларда маълум бўлган. Темир табиатда ёмби сифатида учрамайди. У руда заррачалари тўпламини юмшоқ хамирсимон ҳолатга киритиш усули билан олинган. Бу усул темир рудасини 900— 1350° атрофида қиздириб махсус кўраларда боскрндан конуссимон най орқали ҳавони пуфлаб кучайтириш йўли билан бажарилган. Кўра тубида крица (1 — 5 кг лик ғалвирак темир бўлаги) ҳосил бўлиб, уни оловда қиздириб, сувга ботириб, сандонда болга билан уриб тобланган. Натижада темир рудаси зичланиб, тошқоллардан тозаланган. Бироқ олинган соф темир жуда юмшоқ, ундан ясалган меҳнат қуролларининг сифати паст бўлган. Мил. ав. 9—7-а.ларга келиб металлга термик усул билан ишлов бериш кашф этилиб, уни пўлатга айлантирилиши янги материал — темирнинг кенг тарқалишига сабаб бўлади.
Т.д.да ишлаб чиқаришда буюк техника ўзгаришлари юз берди. Темир рудасининг мис ва калайга нисбатан табиатда сероблиги, мустаҳкам сифати унинг ишлаб чиқариш.да ва ҳарбий соҳада тез ва кенг тарқалишига олиб келди. Айниқса, қишлоқ хўжалиги.да гемир қуроллардан фойдаланишга ўтиш катта воқеа бўлди. Чунки деғқончилик майдонларини кенгайтиришда темир асбоб ва куроллар (болта, кетмон, курак), айниқса, темир тишли омоч каби мустаҳкам мосламалар пайдо бўлди. Т.д.да деҳқончиликдан ҳунармандчилик ажралиб чиқиб, алоҳида ишлаб чиқариш. хўжалигига айланди.
Темирнинг кенг тарқалиши билан ишлаб чиқариш хўжаликларининг ривожланиб бориши шубҳасиз, ижтимоий ҳаётни ҳам тубдан ўзгаришига олиб кедди. Йирик қишлоқлар ҳунармандчилик ва ўзаро айирбошлаш савдо марказита айланиб, шаҳарлар қад кўтарди. Улар хом/ишт ва пахсадан бино қилинган баланд ва қалин деворлар билан ўраб олинди. Шундай қилиб, темир ва пўлат буюмлардан кенг кўламда фойдаланиш Ўрта Осиё шағар ва қишлоқлари тараққиётига ҳам самарали таъсир этди.
Ўзбекистонда Т.д.га оид ёдгорликларни саналаштириш ва дастлабки туркумларга ажратилишига дойр тадқиқотлар С.П.Толстов, А. И. Тереножкин ва Я. Ғуломовлар томонидан амалга оширилган. Ўзбекистон ҳудудида Т.д. ёдгорликлари мил. ав. 8—6-а.ларга мансуб. Улар Хоразм, Сурхондарё, Қашқадарё, Самарқанд, Бухоро, Тошкент вилоятларида ва Фарғона водийсида ўрганилган; Кўзалиқир, Қалъалиқир ва Дингилжа сингари қад. қалъа ва қишлоқ, шаҳар харобалари, Тагискен ва Уйгарак қабристонқўрғонлари, Бўкантов қоятош суратлари текширилган. Т.д.да қад. Хоразм ҳудудларида дастлабки йирик суғориш иншоотлари вужудга келган.
1960—70й.ларда Сурхондарёда Кучуктепа, Жондавлат ва Қизилтепанинг қуйи қатламлари, Пачмоқтепа, Қизилчатепа ёдгорликлари ўрганилди. Л.И. Альбаум Кучуктепадан мил. ав. 6— 4-а.ларга оид уйжой қолдиклари, кулолчилик, темирдан ясалган уйрўзгор ва деққончилик буюмларини топган. 60й.ларда Бухоро вилоятида Хазора ёдгорлиги ва Сармичсой петроглифлари текширилди. Қашқадарёда Т.д.га оид Чимқўрғон ёдгорлиги (1972) ўрганилди. 1973 й.да Чордара истеҳкоми (Конимех тумани) ва Ромуштепа (Жондор тумани) текширилди.
Т.д.га мансуб археологик ёдгорликлар Тошкент вилоятида Бурганликтепа, Қовунчитепа, Туябўғизтепа ва Бурчмулла хазинаси, Фарғона водийсида эса, Эйлатон ёдгорлиги ва Оқтош қабристони асосида ўрганилган. 80—90 й.лардан Кўктепа (Самарқанд вилояти), Ерқўрғон ва Узунқир (Қашқадарё вилояти) каби мил. ав. 7—6-а.ларга оид нодир обидаларда археологик қазишлар ўтказилди. Бу ёдгорликларнинг тадқиқотларида Р. Сулаймонов, М. Филанович, А. Саъдуллаев, М. Исамиддинов, Ш. Одилов, Б. Матбобоев ва б.нинг ҳиссаси катта бўдди. Т.д.га оид ёдгорликларнинг тадқиқот натижалари, шубҳасиз, Ўзбекистон тарихининг энг муҳим масалаларидан ҳисобланади. Шаҳарсозлик маданиятининг шаклланиши шаҳарлар ва мамлакатлараро савдосотиқ муносабатларининг ривожи ҳамда илк давлатчилик тизимларининг шаклланиши ва ривожи тарихини ўрганишда самарали натижалар бермоқда. Чунки, Т.д.да мамлакатимиз ҳудудида Хоразм, Бақтрия, Суғд, Чоч ва Фарғона каби қад. тарихиймаданий ўлкалар шаклланиб, Катта Хоразм, ЮнонБақтрия (Бахтар) подшолиги, Суғд маҳаллий ҳокимлар конфедерацияси, Қанғ давлати ва Фарғона афшинлари каби ҳокимиятлар ташкил топган эди.
Ад..Толстов С. П ., Древний Хорезм, М., 1948; Филанович М. И., Древний Ташкент, Т., 1973; Сулейманов Р. X., Древний Нахшаб, Т., 2000.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.