Temir qalpoq
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 260-b. — ziyouz.com
Temir qalpoq — ruda (asosan, sulfid) konlarining yuqori qismida birlamçi minerallarning oksidlanişi hamda kimyoviy nuraşi natijasida vujudga kelgan qoldiq ğosila. Asosan, temirnnng oksid va gidrooksidlari (gyotit, gidrogyotit, gidrogematit, turit va b.) dan tarkib topgan bölib, oç va töq qizil, oxrali va qönğirqizil rangli böladi. T. q.ning ğosil bölişi yuzadagi suvlarning oksidlaniş faoliyati bilan boğliq bölib, rudali konlarning
ikkilamçi boyitilişi bilan sodir böladi. Nuraş jarayonida mis, kumuş, rux va b. metallarning sulfidlari tez eriydigan sulfatlarda oksidlanib, işkrrsizlanadi va ruda tanalarining yanada çuqurroq qismiga ötadi. Ayni vaqtda temirning oltingugurtli birikmasi — pirit, xalkopirit va b. sulfidlar erigan tuzlar körinişida qisman çiqaradi, köp qismi esa, oksidlaniş va gidratatsiyaga uçrab, temir oksidining gidratlari körinişida öz joyida qoladi. Bu ikkilamçi qönğir temirtoşlar temir sulfidi tarkibli boşqa rudalarning, birlamçi pirit rudalarining qayta hosil bölişi hisobiga vujudga kelib, T.q. yer yuzasi yaqinida hosil böladi. T.q. ning tarqaliş çuqurligi yer yuzasidan pastroqda grunt suvlari yuzasi bilan çegaralanadi ğamda önlab va yuzlab m ga yetadi. T.q.ning birlamçi sulfid rudalariga nisbatan yuqori qismi temirga, pastkilari esa oltinga boy. T.q. sulfid rudalari konlari, asosan, mis konlarini qidirib topişda darakçi belgi hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМИР ҚАЛПОҚ — руда (асосан, сульфид) конларининг юқори қисмида бирламчи минералларнинг оксидланиши ҳамда кимёвий нураши натижасида вужудга келган қолдиқ ғосила. Асосан, темирнннг оксид ва гидрооксидлари (гётит, гидрогётит, гидрогематит, турьит ва б.) дан таркиб топган бўлиб, оч ва тўқ қизил, охрали ва қўнғирқизил рангли бўлади. Т. қ.нинг ғосил бўлиши юзадаги сувларнинг оксидланиш фаолияти билан боғлиқ бўлиб, рудали конларнинг
иккиламчи бойитилиши билан содир бўлади. Нураш жараёнида мис, кумуш, рух ва б. металларнинг сульфидлари тез эрийдиган сульфатларда оксидланиб, ишкррсизланади ва руда таналарининг янада чуқурроқ қисмига ўтади. Айни вақтда темирнинг олтингугуртли бирикмаси — пирит, халькопирит ва б. сульфидлар эриган тузлар кўринишида қисман чиқаради, кўп қисми эса, оксидланиш ва гидратацияга учраб, темир оксидининг гидратлари кўринишида ўз жойида қолади. Бу иккиламчи қўнғир темиртошлар темир сульфиди таркибли бошқа рудаларнинг, бирламчи пирит рудаларининг қайта ҳосил бўлиши ҳисобига вужудга келиб, Т.қ. ер юзаси яқинида ҳосил бўлади. Т.қ. нинг тарқалиш чуқурлиги ер юзасидан пастроқда грунт сувлари юзаси билан чегараланади ғамда ўнлаб ва юзлаб м га етади. Т.қ.нинг бирламчи сульфид рудаларига нисбатан юқори қисми темирга, пасткилари эса олтинга бой. Т.қ. сульфид рудалари конлари, асосан, мис конларини қидириб топишда даракчи белги ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.