Temir qoziq
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 261-b. — ziyouz.com
Temir qoziq TEMIR QOZIQ, Oltin qoziq, Qutb yulduzi — Kiçik Ayiq yulduz turkumining eng ravşan yulduzi. Yer osmonida Şim. qutbga eng yaqin joylaşgan yulduz bölib, qutbgaça taxm. G Mb masofada joylaşgan. Osmondagi barça yulduzlar Şim. qutb atrofida şarkdan ğarbga tomon körinma harakatlanib (Yer öz öqi atrofida ğarbdan şarqqa tomon aylanişi tufayli), qutb atrofida konsentrik aylanalar çizadi. T. q. yulduzi qutbga juda yaqin bölganidan yulduzlar göyo uni atrofida aylanganidek va bunda u qözğalmay turgandek tuyuladi. Şu bois unga T. q. (Oltin qoziq, Qutb yulduzi) deb nom berilgan. T. q.ni Katta Ayiq (Yetti Qaroqçi) yulduz turkumi «çömiçi» orqali oson topiş mumkin.
Buning uçun «barkaş»ning oxirgi 2 yulduzi orqali töğri çiziq tortilib, «barkaş»ning oğzi tomoniga bu 2 yulduz orasidagi yey ölçamidan 5 ta qöyilganda aynan T. q. yulduziga taqaladi. T. q. yulduzining rangi sarğiş; trasi Quyoş trasvdan ança yuqori (7000°); diametri Quyoşdan 120 marta katta. Uning nurlaniş quvvati Quyoşnikidan 10000 marta ortiq. T. q. hajmi özgaruvçi (pulsatsiyalanuvçi) yulduzlar turkumiga kiradi. Bunda uning trasi spektri va ravşanligi ham bir oz özgaradi. Yulduz kattaligi ravşanligining maksimumida 2,1 minimumida 0,3 ga çiqadi. Undan çiqqan nur Yergaça 472 yidda yetib keladi. 1779 y.da V. Gerşel uning yöldoşyulduzini oçgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМИР ҚОЗИҚ, Олтин қозиқ, Қутб юлдузи — Кичик Айиқ юлдуз туркумининг энг равшан юлдузи. Ер осмонида Шим. қутбга энг яқин жойлашган юлдуз бўлиб, қутбгача тахм. Г Мб масофада жойлашган. Осмондаги барча юлдузлар Шим. қутб атрофида шаркдан ғарбга томон кўринма ҳаракатланиб (Ер ўз ўқи атрофида ғарбдан шарққа томон айланиши туфайли), қутб атрофида концентрик айланалар чизади. Т. қ. юлдузи қутбга жуда яқин бўлганидан юлдузлар гўё уни атрофида айланганидек ва бунда у қўзғалмай тургандек туюлади. Шу боис унга Т. қ. (Олтин қозиқ, Қутб юлдузи) деб ном берилган. Т. қ.ни Катта Айиқ (Етти Қароқчи) юлдуз туркуми «чўмичи» орқали осон топиш мумкин.
Бунинг учун «баркаш»нинг охирги 2 юлдузи орқали тўғри чизиқ тортилиб, «баркаш»нинг оғзи томонига бу 2 юлдуз орасидаги ей ўлчамидан 5 та қўйилганда айнан Т. қ. юлдузига тақалади. Т. қ. юлдузининг ранги сарғиш; траси Қуёш трасвдан анча юқори (7000°); диаметри Қуёшдан 120 марта катта. Унинг нурланиш қуввати Қуёшникидан 10000 марта ортиқ. Т. қ. ҳажми ўзгарувчи (пульсацияланувчи) юлдузлар туркумига киради. Бунда унинг траси спектри ва равшанлиги ҳам бир оз ўзгаради. Юлдуз катталиги равшанлигининг максимумида 2,1 минимумида 0,3 га чиқади. Ундан чиққан нур Ергача 472 йидда етиб келади. 1779 й.да В. Гершель унинг йўлдошюлдузини очган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.