Temir rudalari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 258–259-b. — ziyouz.com
Temir rudalari - tarkibidagi temir mikdori va birikmalari undan temirni ajratib olişga texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bölgan tabiiy mineral hosilalar. T.r. mineral tarkibi, temir mikdori, foydali va zararli aralaşmalari, hosil böliş şaroitlari va sanoatdagi xossalari jihatidan xilmaxildir. Muhim rudali minerallari: magnetit, magnomagnetit, titanmagnetit, gematit, gidrogematit, gyotit, gidrogyotit, siderit, temirli xloritlar. Tarkibi, kelib çiqişi va sifati böyiça T.r. ğar xil bölib, sanoatda foydalaniladigan turlarida temir mikdori 16% dan 72% gaça özgaradi va şunga qarab boy (Ğe 50% dan ortiq), oddiy (Ğe 25—50%) va kambağal (Ğe 25% dan kam) rudalar farq qilinadi. Odatda, T.r. tarkibida zararli qöşimça elementlar (oltingugurt, fosfor, mis, margimuş, qörğoşin, rux) uçrab, ularning mikdori 0,1—0,3 dan (S, P, Si) hamda 0,05—0,09% dan (Ag, Zn, Sn, Pb) oşea ruda sifatiga salbiy ta'sir körsatadi. Temir rudasi tarkibida foydali elementlar (Ni, Co, Mp, Sg, Ti, Ni, V va b.) xam mavjud bölib, ular (Mn, Cr, Ni) miqdorining ma'lum darajaga köpayişi pölat sifatini oşirsa, Ti, V, Co kabilar esa, qöşimça foydali element sifatida ajratib olinişi mumkin. T.r. çöyanni tabiiy körinişda yoki boyitilgandan söng eritiş uçun işlatiladi. Tarkibida 50% dan kam Ğe bölgan T.r., asosan, magnit separatsiyasi yoki gravitatsion boyitiş metodi bilan (Fe 60% gaça) boyitiladi. T.r. konlari kelib çiqişi jihatidan 3 guruhga: magmatogen, ekzogen va metamorfogen konlarga bölinadi: magmatogen (Uralda Kusinsk, Kaçkanar skarnlari; JARda Buşveld konlari majmuasi; Qozoğistonda Sokolov, Sarbay konlari va b.), ekzogen (Qrimda Kerç; Qozogistonda Ayat; Uralda Alapayevsk konlari va b.) va metamorfogen (Rossiyada Krivoy Rog, Kursk magnit anomaliyasi; Avstraliyada Xamereli va b.). T.r., asosan, çöyan, pölat va turli ferrokrtişmalar olişda, qisman tabiiy böyoqlar sifatida hamda burğilaş quduklarida burğilaş suyuqligini oğirlaştiruvçi qöşimça sifatida işlatiladi. Temir ruda konlarining eng yirik zaxiralari (80% dan köproği) Rossiya, Braziliya, Kanada, Avstraliya, AQŞ, Hindiston, JAR, Şvetsiya va Fransiyada joylaşgan. Özbekistonda unça katta bölmagan T.r. konlarining bir neçtasi ma'lum bölib, ulardan sanoat ahamiyatiga moliklari magmatogen genezisli magnetitgematit tarkibli Surenota (Toşkent viloyati) hamda asosan, titanmagnetitli Tebinbuloq temir koni (Qoraqalpoğiston) şular jumlasidandir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМИР РУДАЛАРИ - таркибидаги темир микдори ва бирикмалари ундан темирни ажратиб олишга техник имконият етарли ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлган табиий минерал ҳосилалар. Т.р. минерал таркиби, темир микдори, фойдали ва зарарли аралашмалари, ҳосил бўлиш шароитлари ва саноатдаги хоссалари жиҳатидан хилмахилдир. Муҳим рудали минераллари: магнетит, магномагнетит, титанмагнетит, гематит, гидрогематит, гётит, гидрогётит, сидерит, темирли хлоритлар. Таркиби, келиб чиқиши ва сифати бўйича Т.р. ғар хил бўлиб, саноатда фойдаланиладиган турларида темир микдори 16% дан 72% гача ўзгаради ва шунга қараб бой (Ғе 50% дан ортиқ), оддий (Ғе 25—50%) ва камбағал (Ғе 25% дан кам) рудалар фарқ қилинади. Одатда, Т.р. таркибида зарарли қўшимча элементлар (олтингугурт, фосфор, мис, маргимуш, қўрғошин, рух) учраб, уларнинг микдори 0,1—0,3 дан (S, P, Си) ҳамда 0,05—0,09% дан (Ag, Zn, Sn, Pb) ошеа руда сифатига салбий таъсир кўрсатади. Темир рудаси таркибида фойдали элементлар (Ni, Co, Мп, Сг, Ti, Ni, V ва б.) хам мавжуд бўлиб, улар (Mn, Cr, Ni) миқдорининг маълум даражага кўпайиши пўлат сифатини оширса, Ti, V, Co кабилар эса, қўшимча фойдали элемент сифатида ажратиб олиниши мумкин. Т.р. чўянни табиий кўринишда ёки бойитилгандан сўнг эритиш учун ишлатилади. Таркибида 50% дан кам Ғе бўлган Т.р., асосан, магнит сепарацияси ёки гравитацион бойитиш методи билан (Fe 60% гача) бойитилади. Т.р. конлари келиб чиқиши жиҳатидан 3 гуруҳга: магматоген, экзоген ва метаморфоген конларга бўлинади: магматоген (Уралда Кусинск, Качканар скарнлари; ЖАРда Бушвельд конлари мажмуаси; Қозоғистонда Соколов, Сарбай конлари ва б.), экзоген (Қримда Керч; Қозогистонда Аят; Уралда Алапаевск конлари ва б.) ва метаморфоген (Россияда Кривой Рог, Курск магнит аномалияси; Австралияда Хамерели ва б.). Т.р., асосан, чўян, пўлат ва турли феррокртишмалар олишда, қисман табиий бўёқлар сифатида ҳамда бурғилаш қудукларида бурғилаш суюқлигини оғирлаштирувчи қўшимча сифатида ишлатилади. Темир руда конларининг энг йирик захиралари (80% дан кўпроғи) Россия, Бразилия, Канада, Австралия, АҚШ, Ҳиндистон, ЖАР, Швеция ва Францияда жойлашган. Ўзбекистонда унча катта бўлмаган Т.р. конларининг бир нечтаси маълум бўлиб, улардан саноат аҳамиятига моликлари магматоген генезисли магнетитгематит таркибли Суренота (Тошкент вилояти) ҳамда асосан, титанмагнетитли Тебинбулоқ темир кони (Қорақалпоғистон) шулар жумласидандир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.