Temir yöl avtomatikasi va telemexanikasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255-b. — ziyouz.com
Temir yöl avtomatikasi va telemexanikasi - avtomatik va telemexanik boşqariş usullari va vositalari yordamida poyezdlar harakatini boşkariş va harakat xavfsizligini ta'minlaş bilan şuğullanadigan texnika va fan sohasi. Asosiy texnik vositalari signalizatsiya, markazlaş va blokirovka kurilmalaridan iborat. Bunda yöl blokirovkasi, elektrojezl tizimi, strelka va signallarni markazlaştiriş, saralaş tepaligi avtomatikasi va telemexanikasi, poyezdlar harakatini avtomatik boşqariş, markazlaşgan dispetçerlik asbobuskunalari, t.y.dan ötiş joylaridagi jihozlarni boşkariş tizimlaridan foydalaniladi. Bu majmua tarkibiga kiradigan apparatkurilmalar, asbobuskunalarni yaratiş, tekşiriş, maqsadli yölda işlaşini ta'minlaş, rivojlantiriş yölida izlanişlar olib boriş, başorat kiliş va b. omillar soha fani vazifalaridir.
Poyezdlar harakatini avtomatik boşqariş inşootlariga avtodispetçer (avtomaşinist) va lozim bölganda poyezdlar harakat tezligini avtomatik ravişda sekinlaştiruvçi xavfsizlik avtomatikasi kiradi.
Markazlaşgan dispetçerlikda t. y. uçastkasining alohida punktlaridagi strelka va signallarni dispetçerlik xonasidan, poyezdlarning styalar orasidagi harakati esa avtoblokirovka qurilmalari yordamida avtomatik tarzda boşqariladi. Poyezdlarning turgan joyi, yöl va svetofor holatlari dispetçerlik postidagi tabloda aks ettiriladi.
Elektronika va elektron vositalar taraqqiyoti tufayli, T.y.a. va t.da keyingi 10—15 yil içida jiddiy özgarişlar yuz berdi. Yölda işlatilgan kontaktam elektr apparatlar, kontaksiz apparatlar, datçiklar elektron tizimlar bilan almaştirildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМИР ЙЎЛ АВТОМАТИКАСИ ВА ТЕЛЕМЕХАНИКАСИ - автоматик ва телемеханик бошқариш усуллари ва воситалари ёрдамида поездлар ҳаракатини бошкариш ва ҳаракат хавфсизлигини таъминлаш билан шуғулланадиган техника ва фан соҳаси. Асосий техник воситалари сигнализация, марказлаш ва блокировка курилмаларидан иборат. Бунда йўл блокировкаси, электрожезл тизими, стрелка ва сигналларни марказлаштириш, саралаш тепалиги автоматикаси ва телемеханикаси, поездлар ҳаракатини автоматик бошқариш, марказлашган диспетчерлик асбобускуналари, т.й.дан ўтиш жойларидаги жиҳозларни бошкариш тизимларидан фойдаланилади. Бу мажмуа таркибига кирадиган аппараткурилмалар, асбобускуналарни яратиш, текшириш, мақсадли йўлда ишлашини таъминлаш, ривожлантириш йўлида изланишлар олиб бориш, башорат килиш ва б. омиллар соҳа фани вазифаларидир.
Поездлар ҳаракатини автоматик бошқариш иншоотларига автодиспетчер (автомашинист) ва лозим бўлганда поездлар ҳаракат тезлигини автоматик равишда секинлаштирувчи хавфсизлик автоматикаси киради.
Марказлашган диспетчерликда т. й. участкасининг алоҳида пунктларидаги стрелка ва сигналларни диспетчерлик хонасидан, поездларнинг стялар орасидаги ҳаракати эса автоблокировка қурилмалари ёрдамида автоматик тарзда бошқарилади. Поездларнинг турган жойи, йўл ва светофор ҳолатлари диспетчерлик постидаги таблода акс эттирилади.
Электроника ва электрон воситалар тараққиёти туфайли, Т.й.а. ва т.да кейинги 10—15 йил ичида жиддий ўзгаришлар юз берди. Йўлда ишлатилган контактам электр аппаратлар, контаксиз аппаратлар, датчиклар электрон тизимлар билан алмаштирилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.