Temir yöl transporti
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255–258-b. — ziyouz.com
Temir yöl transporti - yuk va yölovçilarni lokomotiv va motorvagonlar vositasida t.y. böylab taşiydigan transport turi. Uning paydo bölişi yirik sanoat taraqqiyoti, ayniqsa, toğkon va metallurgiya sanoati taraqkiyoti bilan boğliq. 18-a. oxiri va 19-a. boşlarida kapitalizmning rivojlanişi yuk aylanmasi tuzilmasini tubdan özgartirdi, temir rudasi, kömir, quriliş materiallari va şu kabini ommaviy taşişga ehtiyoj ösdi.
1825 y. jahonda birinçi umumiy foydalanişdagi Stokton —Darlington t.y. (21 km, Angliya) J.Stefenson tomonidan qurilgan. 30y.larda Avstriya, Germaniya, Belgiya, Fransiya, Rossiyada xam t.y. kurildi. 1850—70 y.larda Osiyo, Afrika, Jan. Amerika va Avstraliyada xam kurila boşladi. 20-a. boşlarida jahonda t.y. tarmoği 1 mln. km dan oşdi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida t.y. tarmoklarini tez rivojlantirgan sabablardan biri, uning katta harbiystrategik ahamiyatga egaligi bölib, T.y.t. xöjalik, iktisodiy va strategik vazifalarga xizmat qiliş bilan bir qatorda mamlakatlararo, hududlararo madaniy aloqalarni rivojlantiriş, ijtimoiy masalalar, xalkaro turizm sohasida xam iştirok etadi, mamlakatning ilmiy-texnik taraqqiyotiga xam salmokli hissa köşadi. T.y. transportining afzalliklaridan biri — boşqa transportga nisbatan yuk taşiş kiymatining arzonligi, yilning har qanday faslida va bir yöla katta hajmdagi yuklarni taşiş imkoniyatiga egaligidir.
Özbekistonda dastlabki t.y. 1886— 88 y.larda Zakaspiy temir yölining Forob styasidan Samarqandgaça yotqizilgan (podşo Rossiyasi tomonidan imperiyaning jan. çegaralarini mustahkamlaşga qaratilgan va harbiystrategik maqsadlardagi Zakaspiy harbiy t.y. nomi bilan 1880 y. noyab.dan 1886 y. dek. gaça kurib bitkazilgan Krasnovodsk — Çorjöy t.y.ning davomi). 1888 y. may oyida Amudaryo orkali 2,7 km uzunlikdagi yoğoç köprik kurib bitkazilişi bilan t.y.da Samarqandgaça poyezdlar qatnovi boşlandi. Keyinçalik bu yöl 1895—97 y.larda Ursatyevskaya (Xovos) styasidan Qöqongaça davom ettirildi. 1899 y. t.y. Toşkentga yetkazildi (q. Samarkand — Andijon temir puli). 1890 y. kuzida 1874 y.da Rossiya imperiyasining maxsus t.y. komissiyasi kuriş zarur deb topgan Toşkent— Orenburg t.y. qurilişi boşlandi. 1906 y. yanv.da Toşkent — Orenburg t.y. (Toşkent temir yöli) işga tuşirildi. 1907 y. Kogon—Buxoro, 1913—16 y.larda Farğona halqa t.y.ning Qöqon—Namangan—Andijon qismi, 1913—15 y.larda Kogon—Amudaryo styasi va Qarşi—Kitob şoxobçalari kurildi. 1917 y.ga qadar hoz. Özbekiston hududida jami t.y. uzunligi 1,1 ming km edi.
20-a.ning 20y.laridan boşlab fuqarolar uruşi yillarida vayron bölgan t.y. harakat tarkibi va yöl xöjaligini tiklaş uçun zarur çoralar kurildi. Şahar va portlarni birlaştiruvçi yangi t.y. liniyalari kurilişiga ham e'tibor berildi. Farğona (Iskobil) — Kuvasoy (1922), Karşi— Kitob (1924), Amudaryo (Samsonovo) — Termiz (1925), Asaka —Şahrixon (1931) va b. t.y. liniyalari kurilib foydalanişga topşirildi. 1929—31 y.larda kurilgan uz. 1452 km bölgan Turkiston—Sibir temir yöli (Turksib) Özbekiston t.y. bilan ulandi.
30y.larda Özbekiston t.y.da EU seriyadagi yangi parovozlar işlay boşladi, yirik styalarda vagonlar saralaşda qulay bölgan maxsus moslamalar, nim dönglik (gorka)lar, konteyner maydonlari kurildi, katta, masofalarda t.y. liniyalari rekonstruksiya qilindi, poyezdlarning harakat tezligi oşirildi, yuk va yölovçilar taşiş köpaydi.
1941—45 y.lardagi uruş davrida T.y. t.da front uçun zarur yuklar taşildi. Uruşdan keyingi yillarda transportning bu soxasida tub özgarişlar qilindi. Lokomotivlar kuvvati oşirildi, poyezdlar tiğiz qatnaydigan joylarda ikkinçi yöllar qurildi. Parovozlar örniga elektrovoz va teplovozlar köllanildi. Styalarning texnika bilan jihozlanişi yaxşilandi. Bu davrda magistral yöllardan sanoat şaharlariga (Toşkent—Angren, Toşkent— Çirçiq) şoxobça yöllar kurildi. 1963 yili Krasnovodsk—Boku parom yölining işga tuşirilişi bilan Toşkent—Krasnovodsk liniyasi Ozarbayjon t.y. bilan muntazam boglandi. 1964 y. Özbekiston, Turkmaniston, Tojikiston t.y.lari boşqaruvi Toşkentda bölgan yagona Örta Osiyo t.y.ga birlaştirildi. 1971 y.da Qozoğiston orqali Rossiyaga çiqadigan Qönğirot—Beynov t.y. kurildi. 1982 y. Termiz ş. yaqinida Amudaryo orqali Afğonistonga ötadigan t.y. va avtomobil yöli köprigi foydalanişga topşirildi. Aksariyat viloyat markazlarida yangi t.y. vokzallari kurildi.
1994 y. noyab.da Örta Osiyo t.y.ning Özbekiston Respublikasida joylaşgan t.y. korxonalari va bölimlari, loyihakonstruktorlik va b. taşkilotlari, muassasalari negizida «Özbekiston temir yöllari» davlataksiyadorlik t.y. kompaniyasi taşkil etildi. Respublika t.y. transportini rivojlantiriş istiqbollari Iktisodiy hamkorlik taşkiloti mamlakatlarining Kvetta rejasida belgilangan vazifalar qatoridan örin olgan.
21-a. boşida Özbekiston T.y.t. tarkibida ijtimoiy sohalar va işlab çiqariş.ga yönaltirilgan korxona muassasa va taşkilotlardan iborat bölgan yagona texnologikişlab çiqariş. majmuiga aylandi. Kompaniyaning t.y.dan foydalanişga mas'ul bölgan Toşkent, Farğona, Qöqon, Buxoro, Qönğirot, Qarşi— Termiz mintaqaviy t.y. uzellari fao, liyat körsatadi (2004).
Yuk taşişda teplovozlar (respublika t.y.da parovoz 1974 y.gaça işlatildi), yölovçilar taşişda teplovoz va elektrovozlar xizmat körsatadi. T.y.ni elektrlaştiriş dastlab 1970 y. Toşkent— Yangiyöl uçastkasida boşlangan. Keyinçalik Xöjakent—Sirdaryo liniyasi (148 km)da elektr poyezdlari katnovi yölga qöyiddi. 1985 y.dan t.y.ni özgaruvçan tokda elektrlaştirişga ötildi. 1993 y.da T.y.ning Xovos—Bekobod va Xovos—Jizzax liniyalari elektrlaştirildi. 2003 y.dan Toşkent—Samarkand yönalişida «Registon» elektropoyezdi qatnovi yölga qöyildi.
Mustaqillik yillarida Özbekistonning yagona t.y. tarmoğini vujudga keltiriş böyiça uz. 700 km ga yaqin Navoiy — Uçquduk — Nukus temir yöli kurib bitkazildi, 223 km li Toşguzar — Boysun — Qumqörğon temir yöli kurilişi boşlab yuborildi. Bu yöllar xududlarni ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirişda katta ahamiyatga ega.
«Özbekiston temir yöllari» kompaniyasi tasarrufida asosiy t.y.ning foydalaniş uz. 3992 km. Bundan taşqari, 1992,7 km stya yöllari va 362,4 km respublika korxonalari şoxobça yöllaridan foydalaniladi. Elektrlaştirilgan t.y. liniyalari uz. 620 km (2004 y. 1 yanv.).
2003 y.da umumiy foydalaniladigan T.y.t.da asosiy qismi toşkömir, neft yuklari, kuriliş yuklari, sement, kimyoviy va mineral öğitlar, don mahsulotlari va b.dan iborat bölgan 45,1 mln. t yuk taşildi, yuk aylanmasi 19,1 mlrd.t. km ni taşkil etdi (2000 y.da tegişliça 42,4; 15,4). Mamlakat içida taşilgan jami yuklarning 9,7%, uzoq xorij mamlakatlariga jönatilgan yuklarning 40,7% T.y.t. hissasiga töğri keldi. T.y. transportida jönatilgan yölovçilar esa 15,3 mln. kişidan, yölovçi aylanmasi — 2,065 mlrd. yölovçi. km dan iborat böldi (2000 y.da tegişliça 14,5; 2,2).
«Özbekiston temir yöllari» kompaniyasining lokomativ parki yangi tipdagi teplovozlar, elektrovozlar, elektropoyezd (seksiyalar)laridan taşkil topgan. «Öztemiryölmaşta'mirlaş» unitar korxonasi — Toşkent teplovoz ta'mirlaş zdida yirik magistral teplovozlar ta'mirlanadi, harakatlanuvçi tarkib uçun ehtiyot qismlar işlab çiqariladi. «Özvagonta'mir» aksiyadorlik jamiyatida barça turdagi yuk taşiş vagonlari ta'mirlanadi. 2001 y.da yölovçi taşiş vagonlarini ta'mirlaydigan «Toşkent yölovçi vagonlarini ta'mirlaş zdi» aksiyadorlik jamiyati taşkil qilindi. 1998 y.dan kompaniya tarkibida asosiy faoliyati şahar atrofi, şaharlararo — mahalliy va xalqaro yönalişlarda yölovçi, poçta, qöl yuki taşişga ixtisoslaşgan va bir kunda 10 mingdan ortiq fuqarolarga xizmat körsatadigan «Öztemiryölyölovçi» aksiyadorlik jamiyati faoliyat körsatadi.
Respublika T.y.t. qurilişini loyihalaş işlarini Toşkent transport loyihalaşqidiruv inti (Taşgiprotrans, 1952) va Toşkent t.y. loyiqalaş — qidiruv inti («Toştemiryölloyiha», 1969) olib boradi. T.y. transporti uçun muhandis va texnik xodimlar «Özbekiston temir yöllari» kompaniyasining Akmal Ikromov nomidagi Toşkent t.y. muhandislari inti (1931), Toşkent (1932), Samarkand (1932), Xovos (1979) t.y. transporti kollejlarida tayyorlanadi.
Jahonning barça rivojlangan davlatlarida T.y.t. yetakçi örinlardan birini egallaydi. Bu transport turini rivojlantirişning asosiy yönalişlaridan biri yuqori tezlikda harakatlanuvçi yer usti transport turini joriy qiliş hisoblanadi. Bu tizimda harakatlaniş tezligi 200 km/soatdan yuqori bölib, bunday t.y.lar 2avlod t.y. toifasiga kiritiladi. Ğarbiy Yevropa va Yaponiyaning ba'zi t.y. uçastkalarida poyezdlar tezligi 350—500 km/soatga yetkazilgan. Rivojlangan mamlakatlarda 20-a.ning 90y.larida t.y. uzunligi (ming km): AQŞda—205, Bukj Britaniyada — 16,6, Kanadada — 93,5, Fransiyada — 34,6, Yaponiyada —23,9, Italiyada — 25,8.
Oçilboy Romaşov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМИР ЙЎЛ ТРАНСПОРТИ - юк ва йўловчиларни локомотив ва моторвагонлар воситасида т.й. бўйлаб ташийдиган транспорт тури. Унинг пайдо бўлиши йирик саноат тараққиёти, айниқса, тоғкон ва металлургия саноати тарақкиёти билан боғлиқ. 18-а. охири ва 19-а. бошларида капитализмнинг ривожланиши юк айланмаси тузилмасини тубдан ўзгартирди, темир рудаси, кўмир, қурилиш материаллари ва шу кабини оммавий ташишга эҳтиёж ўсди.
1825 й. жаҳонда биринчи умумий фойдаланишдаги Стоктон —Дарлингтон т.й. (21 км, Англия) Ж.Стефенсон томонидан қурилган. 30й.ларда Австрия, Германия, Бельгия, Франция, Россияда хам т.й. курилди. 1850—70 й.ларда Осиё, Африка, Жан. Америка ва Австралияда хам курила бошлади. 20-а. бошларида жаҳонда т.й. тармоғи 1 млн. км дан ошди. 19-а. охири — 20-а. бошларида т.й. тармокларини тез ривожлантирган сабаблардан бири, унинг катта ҳарбийстратегик аҳамиятга эгалиги бўлиб, Т.й.т. хўжалик, иктисодий ва стратегик вазифаларга хизмат қилиш билан бир қаторда мамлакатлараро, ҳудудлараро маданий алоқаларни ривожлантириш, ижтимоий масалалар, халкаро туризм соҳасида хам иштирок этади, мамлакатнинг илмий-техник тараққиётига хам салмокли ҳисса кўшади. Т.й. транспортининг афзалликларидан бири — бошқа транспортга нисбатан юк ташиш кийматининг арзонлиги, йилнинг ҳар қандай фаслида ва бир йўла катта ҳажмдаги юкларни ташиш имкониятига эгалигидир.
Ўзбекистонда дастлабки т.й. 1886— 88 й.ларда Закаспий темир йўлининг Фороб стясидан Самарқандгача ётқизилган (подшо Россияси томонидан империянинг жан. чегараларини мустаҳкамлашга қаратилган ва ҳарбийстратегик мақсадлардаги Закаспий ҳарбий т.й. номи билан 1880 й. нояб.дан 1886 й. дек. гача куриб битказилган Красноводск — Чоржўй т.й.нинг давоми). 1888 й. май ойида Амударё оркали 2,7 км узунликдаги ёғоч кўприк куриб битказилиши билан т.й.да Самарқандгача поездлар қатнови бошланди. Кейинчалик бу йўл 1895—97 й.ларда Урсатьевская (Ховос) стясидан Қўқонгача давом эттирилди. 1899 й. т.й. Тошкентга етказилди (қ. Самарканд — Андижон темир пули). 1890 й. кузида 1874 й.да Россия империясининг махсус т.й. комиссияси куриш зарур деб топган Тошкент— Оренбург т.й. қурилиши бошланди. 1906 й. янв.да Тошкент — Оренбург т.й. (Тошкент темир йўли) ишга туширилди. 1907 й. Когон—Бухоро, 1913—16 й.ларда Фарғона ҳалқа т.й.нинг Қўқон—Наманган—Андижон қисми, 1913—15 й.ларда Когон—Амударё стяси ва Қарши—Китоб шохобчалари курилди. 1917 й.га қадар ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида жами т.й. узунлиги 1,1 минг км эди.
20-а.нинг 20й.ларидан бошлаб фуқаролар уруши йилларида вайрон бўлган т.й. ҳаракат таркиби ва йўл хўжалигини тиклаш учун зарур чоралар курилди. Шаҳар ва портларни бирлаштирувчи янги т.й. линиялари курилишига ҳам эътибор берилди. Фарғона (Искобил) — Кувасой (1922), Карши— Китоб (1924), Амударё (Самсоново) — Термиз (1925), Асака —Шаҳрихон (1931) ва б. т.й. линиялари курилиб фойдаланишга топширилди. 1929—31 й.ларда курилган уз. 1452 км бўлган Туркистон—Сибирь темир йўли (Турксиб) Ўзбекистон т.й. билан уланди.
30й.ларда Ўзбекистон т.й.да ЭУ сериядаги янги паровозлар ишлай бошлади, йирик стяларда вагонлар саралашда қулай бўлган махсус мосламалар, ним дўнглик (горка)лар, контейнер майдонлари курилди, катта, масофаларда т.й. линиялари реконструкция қилинди, поездларнинг ҳаракат тезлиги оширилди, юк ва йўловчилар ташиш кўпайди.
1941—45 й.лардаги уруш даврида Т.й. т.да фронт учун зарур юклар ташилди. Урушдан кейинги йилларда транспортнинг бу сохасида туб ўзгаришлар қилинди. Локомотивлар куввати оширилди, поездлар тиғиз қатнайдиган жойларда иккинчи йўллар қурилди. Паровозлар ўрнига электровоз ва тепловозлар кўлланилди. Стяларнинг техника билан жиҳозланиши яхшиланди. Бу даврда магистраль йўллардан саноат шаҳарларига (Тошкент—Ангрен, Тошкент— Чирчиқ) шохобча йўллар курилди. 1963 йили Красноводск—Боку паром йўлининг ишга туширилиши билан Тошкент—Красноводск линияси Озарбайжон т.й. билан мунтазам богланди. 1964 й. Ўзбекистон, Туркманистон, Тожикистон т.й.лари бошқаруви Тошкентда бўлган ягона Ўрта Осиё т.й.га бирлаштирилди. 1971 й.да Қозоғистон орқали Россияга чиқадиган Қўнғирот—Бейнов т.й. курилди. 1982 й. Термиз ш. яқинида Амударё орқали Афғонистонга ўтадиган т.й. ва автомобиль йўли кўприги фойдаланишга топширилди. Аксарият вилоят марказларида янги т.й. вокзаллари курилди.
1994 й. нояб.да Ўрта Осиё т.й.нинг Ўзбекистон Республикасида жойлашган т.й. корхоналари ва бўлимлари, лойиҳаконструкторлик ва б. ташкилотлари, муассасалари негизида «Ўзбекистон темир йўллари» давлатакциядорлик т.й. компанияси ташкил этилди. Республика т.й. транспортини ривожлантириш истиқболлари Иктисодий ҳамкорлик ташкилоти мамлакатларининг Кветта режасида белгиланган вазифалар қаторидан ўрин олган.
21-а. бошида Ўзбекистон Т.й.т. таркибида ижтимоий соҳалар ва ишлаб чиқариш.га йўналтирилган корхона муассаса ва ташкилотлардан иборат бўлган ягона технологикишлаб чиқариш. мажмуига айланди. Компаниянинг т.й.дан фойдаланишга масъул бўлган Тошкент, Фарғона, Қўқон, Бухоро, Қўнғирот, Қарши— Термиз минтақавий т.й. узеллари фао, лият кўрсатади (2004).
Юк ташишда тепловозлар (республика т.й.да паровоз 1974 й.гача ишлатилди), йўловчилар ташишда тепловоз ва электровозлар хизмат кўрсатади. Т.й.ни электрлаштириш дастлаб 1970 й. Тошкент— Янгийўл участкасида бошланган. Кейинчалик Хўжакент—Сирдарё линияси (148 км)да электр поездлари катнови йўлга қўйидди. 1985 й.дан т.й.ни ўзгарувчан токда электрлаштиришга ўтилди. 1993 й.да Т.й.нинг Ховос—Бекобод ва Ховос—Жиззах линиялари электрлаштирилди. 2003 й.дан Тошкент—Самарканд йўналишида «Регистон» электропоезди қатнови йўлга қўйилди.
Мустақиллик йилларида Ўзбекистоннинг ягона т.й. тармоғини вужудга келтириш бўйича уз. 700 км га яқин Навоий — Учқудук — Нукус темир йўли куриб битказилди, 223 км ли Тошгузар — Бойсун — Қумқўрғон темир йўли курилиши бошлаб юборилди. Бу йўллар худудларни ижтимоийиқтисодий ривожлантиришда катта аҳамиятга эга.
«Ўзбекистон темир йўллари» компанияси тасарруфида асосий т.й.нинг фойдаланиш уз. 3992 км. Бундан ташқари, 1992,7 км стя йўллари ва 362,4 км республика корхоналари шохобча йўлларидан фойдаланилади. Электрлаштирилган т.й. линиялари уз. 620 км (2004 й. 1 янв.).
2003 й.да умумий фойдаланиладиган Т.й.т.да асосий қисми тошкўмир, нефть юклари, курилиш юклари, цемент, кимёвий ва минерал ўғитлар, дон маҳсулотлари ва б.дан иборат бўлган 45,1 млн. т юк ташилди, юк айланмаси 19,1 млрд.т. км ни ташкил этди (2000 й.да тегишлича 42,4; 15,4). Мамлакат ичида ташилган жами юкларнинг 9,7%, узоқ хориж мамлакатларига жўнатилган юкларнинг 40,7% Т.й.т. ҳиссасига тўғри келди. Т.й. транспортида жўнатилган йўловчилар эса 15,3 млн. кишидан, йўловчи айланмаси — 2,065 млрд. йўловчи. км дан иборат бўлди (2000 й.да тегишлича 14,5; 2,2).
«Ўзбекистон темир йўллари» компаниясининг локоматив парки янги типдаги тепловозлар, электровозлар, электропоезд (секциялар)ларидан ташкил топган. «Ўзтемирйўлмаштаъмирлаш» унитар корхонаси — Тошкент тепловоз таъмирлаш здида йирик магистрал тепловозлар таъмирланади, ҳаракатланувчи таркиб учун эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқарилади. «Ўзвагонтаъмир» акциядорлик жамиятида барча турдаги юк ташиш вагонлари таъмирланади. 2001 й.да йўловчи ташиш вагонларини таъмирлайдиган «Тошкент йўловчи вагонларини таъмирлаш зди» акциядорлик жамияти ташкил қилинди. 1998 й.дан компания таркибида асосий фаолияти шаҳар атрофи, шаҳарлараро — маҳаллий ва халқаро йўналишларда йўловчи, почта, қўл юки ташишга ихтисослашган ва бир кунда 10 мингдан ортиқ фуқароларга хизмат кўрсатадиган «Ўзтемирйўлйўловчи» акциядорлик жамияти фаолият кўрсатади.
Республика Т.й.т. қурилишини лойиҳалаш ишларини Тошкент транспорт лойиҳалашқидирув инти (Ташгипротранс, 1952) ва Тошкент т.й. лойиқалаш — қидирув инти («Тоштемирйўллойиҳа», 1969) олиб боради. Т.й. транспорти учун муҳандис ва техник ходимлар «Ўзбекистон темир йўллари» компаниясининг Акмал Икромов номидаги Тошкент т.й. муҳандислари инти (1931), Тошкент (1932), Самарканд (1932), Ховос (1979) т.й. транспорти коллежларида тайёрланади.
Жаҳоннинг барча ривожланган давлатларида Т.й.т. етакчи ўринлардан бирини эгаллайди. Бу транспорт турини ривожлантиришнинг асосий йўналишларидан бири юқори тезликда ҳаракатланувчи ер усти транспорт турини жорий қилиш ҳисобланади. Бу тизимда ҳаракатланиш тезлиги 200 км/соатдан юқори бўлиб, бундай т.й.лар 2авлод т.й. тоифасига киритилади. Ғарбий Европа ва Япониянинг баъзи т.й. участкаларида поездлар тезлиги 350—500 км/соатга етказилган. Ривожланган мамлакатларда 20-а.нинг 90й.ларида т.й. узунлиги (минг км): АҚШда—205, Букж Британияда — 16,6, Канадада — 93,5, Францияда — 34,6, Японияда —23,9, Италияда — 25,8.
Очилбой Ромашов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.