Temirbeton

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 262–263-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Temirbeton - beton va pölat armatura birikmasidan iborat konstruksiya va buyumlarning umumiy nomi. T.b. 19-a.da kaşf etilgan. T.b. buyumlarga birinçi patentlar Fransiyada (Lambao, 1850; Kuanye, 1854; Monye, 1867), Angliyada (Uilkinson, 1854) va AQŞ da (Giatt, 1855—87) berilgan. Özbekistonda T.b. konstruksiyalar 19-a. 70y.laridan tatbiq eta boşlangan. T.b.da zöriqişlarni qabul qilişda har ikkala material (beton va pölat) baravar işlaydi. Betonning çözilişga mustahkamligi siqilişga mustahkamligidan ança (10—20 marta) past. Pölat armatura esa çözilişga ham, siqilişga ham birday işlaydi. Agar betonga armatura qöşilsa, uning çözilişga mustahkamligi ança ortadi. Betonning pölat armaturaga yaxşi yopişuvi, pölat bilan oğir betonning tra ta'sirida çizikli kengayiş koeffitsiyentlari bir-biriga juda yaqinligi (beton uçun aBq(lsl,5)10~5; armatura uçun avq1,210~5) T.b.ni hosil qilişga imkon beradi. Bundan taşqari, beton armaturaga ziç yopişib, uni zanglaş va yonğindan asraydi. T.b.dan poydevor bloklar, devor va qavatlararo panellar, yopma plitalar, yiğma zinalar, ustun va tösinlar, ustunqoziklar, arka va fermalar va b. tayyorlanadi.

T.b.ning afzalliklari: öta mustahkamligi; köpga çidamliligi; olovbardoşligi; zilzilabardoşligi; mahalliy materiallardan foydalaniş imkoniyati; konstruksiyaga istalgan şakl beriş mumkinligi va h.k. Vazni oğirligi, issiqlik va tovuşni oson ötkazişi; mustahkamlaş va tuzatişning qiyinligi; yorilişi mumkinligi; beton yotqizilgaç, armatura holatini tekşiriş qiyinligi kabi omillar uning nuqsonlaridir. Betonda yoriq paydo bölişining oldini oliş uçun armatura oldindan zöriqtiriladi.

Ilgari betonning mustahkamlik darajalari markalar (M) orqali farklanar edi. Xalqaro standartlarning yangi tizimi böyiça beton mustahkamligi sinflar (V) orqali belgilanadi. Mas., beton va T.b. uçun oğir betonning siqiliş mustahkamligi böyiça quyidagi sinflar mavjud: B3,5; B5; B7,5; B10; B12:5; B15; B20; B25; VZO; B35; B40; B45; B50; B55; B60. Oğir betondan işlanadigan T.b. konstruksiyalarda mustahkamlik sinfi B7,5 dan kam bölgan betonlarni qöllaş mumkin emas. Takroriy yuklar ta'sir etadigan konstruksiyalarda sinfi B15 dan yuqori bölgan betonlar qöllaniladi. Siqiluvçi T.b. elementlari B15 dan kam bölmagan, katta yuk ostida böladigan konstruksiyalarda esa (mas., köp qavatli binolarning quyi qavat ustunlarida) sinfi B25 dan kam bölmagan betonlar qöllaş tavsiya etiladi. Zöriqtirilgan beton uçun B20... B60 bölgan beton sinflari qabul qilinadi.

T.b. konstruksiyalarida qöllaniladigan armaturalar, sterjenli va simli armaturalarga bölinadi. Sirtining şakliga qarab tekis va davriy profilli armaturalar böladi. Davriy profilli armatura tekis armaturaga Karaganda beton bilan mustahkamroq boğlanadi. T.b. elementlar kamida 0,05% va kupi bilan 3,5% mikdorda armaturalanadi. Mexanik xossalariga qarab armaturabop metall quyidagi sinflarga bölinadi: a) sterjen armaturalar: AI; AP; AŞ; A1V; AV; AVI; b) sim armaturalar: BI; VP; Vr II; K7; K19.

Atrof muhit trasi — 40° dan 60° gaça özgarganda beton bilan armaturaning asosiy fizikmexanik xossalari özgarmaydi. Tra 60° dan oşganda betonning strukturasi buzila boşlaydi va mustahkamligi pasayadi, mas., tra 200° ga yetganda betonning mustahkamligi 30— 40% pasayadi. Oddiy T.b. uçun 500°—600° issiklik kritik tra hisoblanadi. Şuning uçun oddiy T.b.ni 200° dan past şaroitda işlatiş tavsiya etiladi. Yuqori (1700° gaça) trada işlaydigan issiklik agregatlari uçun issiqbardoş T.b.dan foydalaniladi.

Ad.: Nizomov Ş. R., Hobilov B. A., Temirbeton konstruksiyalar, T., 1992; Qosimov E., Quriliş aşyolari. T., 2004.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕМИРБЕТОН - бетон ва пўлат арматура бирикмасидан иборат конструкция ва буюмларнинг умумий номи. Т.б. 19-а.да кашф этилган. Т.б. буюмларга биринчи патентлар Францияда (Ламбао, 1850; Куанье, 1854; Монье, 1867), Англияда (Уилкинсон, 1854) ва АҚШ да (Гиатт, 1855—87) берилган. Ўзбекистонда Т.б. конструкциялар 19-а. 70й.ларидан татбиқ эта бошланган. Т.б.да зўриқишларни қабул қилишда ҳар иккала материал (бетон ва пўлат) баравар ишлайди. Бетоннинг чўзилишга мустаҳкамлиги сиқилишга мустаҳкамлигидан анча (10—20 марта) паст. Пўлат арматура эса чўзилишга ҳам, сиқилишга ҳам бирдай ишлайди. Агар бетонга арматура қўшилса, унинг чўзилишга мустаҳкамлиги анча ортади. Бетоннинг пўлат арматурага яхши ёпишуви, пўлат билан оғир бетоннинг тра таъсирида чизикли кенгайиш коэффициентлари бир-бирига жуда яқинлиги (бетон учун aBқ(lsl,5)10~5; арматура учун авқ1,210~5) Т.б.ни ҳосил қилишга имкон беради. Бундан ташқари, бетон арматурага зич ёпишиб, уни занглаш ва ёнғиндан асрайди. Т.б.дан пойдевор блоклар, девор ва қаватлараро панеллар, ёпма плиталар, йиғма зиналар, устун ва тўсинлар, устунқозиклар, арка ва фермалар ва б. тайёрланади.

Т.б.нинг афзалликлари: ўта мустаҳкамлиги; кўпга чидамлилиги; оловбардошлиги; зилзилабардошлиги; маҳаллий материаллардан фойдаланиш имконияти; конструкцияга исталган шакл бериш мумкинлиги ва ҳ.к. Вазни оғирлиги, иссиқлик ва товушни осон ўтказиши; мустаҳкамлаш ва тузатишнинг қийинлиги; ёрилиши мумкинлиги; бетон ётқизилгач, арматура ҳолатини текшириш қийинлиги каби омиллар унинг нуқсонларидир. Бетонда ёриқ пайдо бўлишининг олдини олиш учун арматура олдиндан зўриқтирилади.

Илгари бетоннинг мустаҳкамлик даражалари маркалар (М) орқали фаркланар эди. Халқаро стандартларнинг янги тизими бўйича бетон мустаҳкамлиги синфлар (В) орқали белгиланади. Мас., бетон ва Т.б. учун оғир бетоннинг сиқилиш мустаҳкамлиги бўйича қуйидаги синфлар мавжуд: В3,5; В5; В7,5; В10; В12:5; В15; В20; В25; ВЗО; В35; В40; В45; В50; В55; В60. Оғир бетондан ишланадиган Т.б. конструкцияларда мустаҳкамлик синфи В7,5 дан кам бўлган бетонларни қўллаш мумкин эмас. Такрорий юклар таъсир этадиган конструкцияларда синфи В15 дан юқори бўлган бетонлар қўлланилади. Сиқилувчи Т.б. элементлари В15 дан кам бўлмаган, катта юк остида бўладиган конструкцияларда эса (мас., кўп қаватли биноларнинг қуйи қават устунларида) синфи В25 дан кам бўлмаган бетонлар қўллаш тавсия этилади. Зўриқтирилган бетон учун В20... В60 бўлган бетон синфлари қабул қилинади.

Т.б. конструкцияларида қўлланиладиган арматуралар, стерженли ва симли арматураларга бўлинади. Сиртининг шаклига қараб текис ва даврий профилли арматуралар бўлади. Даврий профилли арматура текис арматурага Караганда бетон билан мустаҳкамроқ боғланади. Т.б. элементлар камида 0,05% ва купи билан 3,5% микдорда арматураланади. Механик хоссаларига қараб арматурабоп металл қуйидаги синфларга бўлинади: а) стержен арматуралар: AI; АП; АШ; A1V; AV; AVI; б) сим арматуралар: BI; ВП; Вр II; К7; К19.

Атроф муҳит траси — 40° дан 60° гача ўзгарганда бетон билан арматуранинг асосий физикмеханик хоссалари ўзгармайди. Тра 60° дан ошганда бетоннинг структураси бузила бошлайди ва мустаҳкамлиги пасаяди, мас., тра 200° га етганда бетоннинг мустаҳкамлиги 30— 40% пасаяди. Оддий Т.б. учун 500°—600° иссиклик критик тра ҳисобланади. Шунинг учун оддий Т.б.ни 200° дан паст шароитда ишлатиш тавсия этилади. Юқори (1700° гача) трада ишлайдиган иссиклик агрегатлари учун иссиқбардош Т.б.дан фойдаланилади.

Ад.: Низомов Ш. Р., Ҳобилов Б. А., Темирбетон конструкциялар, Т., 1992; Қосимов Э., Қурилиш ашёлари. Т., 2004.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.