Temirbeton konstruksiyalar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 263–264-b. — ziyouz.com

Temirbeton konstruksiyalar — temirbetonlai tayyorlangan elementlar va ularning birikmalari. Tayyorlaniş usuliga köra, monolit (yaxlit), yiğma va yiğmakuyma xillari böladi. T.b. k. yangi paydo bölgan davrlarda (19-a. oxiri, 20-a. boşlari) monolit varianti kengtarkaldi. 20-a. örtalaridan boşlab yiğma T.b. k. ham paydo böla boşladi. Endilikda qurilişni yiğma T.b. k. siz tasavvur etib bölmaydi.

Monolit T.b. k. poydevorlar, gidrotexnika va melioratsiya inşootlari, rezervuarlar, suv bosimi minoralari, bunker va silos minoralari qurişda işlatiladi. Ayniqsa, zilzilabardoş imoratlarni qurişda juda qöl keladi, çunki poydevor, ustun, tösin va yopmalarning yaxlit holda işlanişi binoning zilzila bardoşligini ta'minlaydi.

Yiğma T.b. k. ixtisoslaşgan zdlarda, mexanizatsiyalaşgan oçiq poligonlarda yoki quriliş maydonlarida tayyorlanadi va inşoot kuriladigan joyga taşib keltirilib, kötariş kranlari vositasida yiğiladi (montaj qilinadi). Yiğma T.b. k. ning monolit konstruksiyalardan afzalligi şundaki, qolip tayyorlaş uçun ketadigan mehnat va yoğoç sarfi bir neça marta qisqaradi (Özbekistonda yoğoç kamligi uçun buning ahamiyati katta), quriliş muddati kamayadi va narxi ham ança arzonlaşadi, konstruksiyalarning sifati ortadi.

Metall va yoğoç konstruksiyalarga nisbatan yiğma T.b. k. çidamliligi, olovbardoşligi hamda zanglaşga çidamliligi bilan farqlanadi. Sanoat, uyjoy va fuqaro qurilişi uçun temirbeton qoziqlar, poydevor bloklari, ustunlar, tösinlar, ferma elementlari, tom, orayopma va devor panellari, kranosti tösinlari, zinapoya marşlari va maydonçalari, balkon va karniz plitalari, deraza va eşik örni panellari, sarbasta (tepadon), deraza osti plitalari va b. işlab çiqariladi. Sanoat binolarining 85% ini yiğma T.b. k. taşkil etadi. Yöltransport qurilişi uçun temirbeton şpallar, köpriklarning yiğma elementlari, yölovçi va yuk taşiş platformalari detallari, oqova suv quvurlari va ariqlari, avtomobil yöllariga töşaladigan yiğma plitalar va b. işlab çiqariladi.

Gidrotexnika inşootlari uçun qobiq plitalar; q. x. qurilişi uçun ustunlar, tösinlar, turli xil plitalar, molxonalar hamda issiqxonalar, yem saqlanadigan tranşeyalar uçun kerakli detallar, quduqlar uçun xalkalar va b. işlab çiqariladi. Bulardan taşqari bosim ostida yoki bosimsiz işlaydigan temirbeton quvurlar, elektr va aloqa simlari uçun temirbeton ustunlar ham tayyorlanadi. Bunday mahsulotlarning aksariyati standart ölçamlarda bajariladi. Yiğma T.b. k. uçun betonning mustahkamligi yuqori bölgan turlari (B20— B40)dan foydalaniladi. Temirbeton elementlarning çöziladigan zonalariga qöyiladigan armaturalar oldindan zöriqtirilsa (tortib taranglaştirilsa), T.b. k. ning yoriqlar hosil bölişiga qarşiligi ortadi. Çözuvçi kuçlanişlar paydo böladigan konstruksiyalar (egiluvçan elementlar, quvurlar, rezervuarlar, minoralar va b.) da oldindan zöriqtirilgan armaturali temirbetondan foydalaniş yaxşi samara beradi. Krlipga quyilgan beton qorişmasi mexanizatsiyalaşgan usulda ziçlaştiriladi. Köpinça (ayniqsa, oldindan zöriqtirilgan konstruksiyalarni tayyorlaşda) armaturaning öta mustahkam xillaridan, tez qotuvçan sementlardan foydalaniladi; betonning qotişini tezlaştiriş uçun maxsus kameralarda buğlantiriladi. Yiğmaquyma (monolit) T.b. k. yiğma elementlarning kuyma beton bilan mustahkam birikmasi. Bunda barça tarkibiy qismlar birgalikda işlaydi, konstruksiyaga qöyiladigan yuk barça elementlarga tekis taqsimlanadi; T.b. k. ning yaxlitligi ta'minlanadi. T.b. k. ning yuk kötariş imkoniyati böyiça hisoblaş nazariyasi özining rivojlaniş jarayonida 3 asosiy davrni bosib ötdi. Birinçi — dastlabki davrda T.b. k. ni hisoblaşda ruxsat etilgan kuçlanişlar nazariyasidan foydalanilgan. Bu nazariya materiallar qarşiligi fanining formulalariga asoslangan edi. Rivojlanişning ikkinçi davri A. F. Loleyt va A. A. Gvozdevning ilmiy işlaridan boşlandi (1931). Bu işlar asosida yaratilgan buziliş bosqiçi nazariyasi 1938—55 y.larda quriliş meyorlarida asosiy qisoblaş nazariyasi bölib keldi. Şu davr mobaynida T.b. k. larining mustahkamligi şu nazariya asosida hisoblanib kelindi.

Rivojlanişning uçinçi davrida (1955 y.dan) yangi usul — çegaraviy holatlar böyiça hisoblaş usuli yaratildi. Bu usul hoz. kunda ham qöllaniladi va davr talabiga moye ravişda yil sayin takomillaşib boradi. Zamonaviy quriliş texnologiyasining muhim vazifalaridan biri temirbeton, şu jumladan, yengil T.b. k. yaratiş va amalda joriy etişdan iborat.

Ad.: Asqarov B. A., Nizomov Ş.R., Hobilov B. A. Temirbeton va toş-ğişt konstruksiyalari, T., 1997; Baykov V. N., Sigalov E.Ye., Jelezobetonniye konstruksii, M., 1985.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕМИРБЕТОН КОНСТРУКЦИЯЛАР — темирбетонлаи тайёрланган элементлар ва уларнинг бирикмалари. Тайёрланиш усулига кўра, монолит (яхлит), йиғма ва йиғмакуйма хиллари бўлади. Т.б. к. янги пайдо бўлган даврларда (19-а. охири, 20-а. бошлари) монолит варианти кенгтаркалди. 20-а. ўрталаридан бошлаб йиғма Т.б. к. ҳам пайдо бўла бошлади. Эндиликда қурилишни йиғма Т.б. к. сиз тасаввур этиб бўлмайди.

Монолит Т.б. к. пойдеворлар, гидротехника ва мелиорация иншоотлари, резервуарлар, сув босими миноралари, бункер ва силос миноралари қуришда ишлатилади. Айниқса, зилзилабардош иморатларни қуришда жуда қўл келади, чунки пойдевор, устун, тўсин ва ёпмаларнинг яхлит ҳолда ишланиши бинонинг зилзила бардошлигини таъминлайди.

Йиғма Т.б. к. ихтисослашган здларда, механизациялашган очиқ полигонларда ёки қурилиш майдонларида тайёрланади ва иншоот куриладиган жойга ташиб келтирилиб, кўтариш кранлари воситасида йиғилади (монтаж қилинади). Йиғма Т.б. к. нинг монолит конструкциялардан афзаллиги шундаки, қолип тайёрлаш учун кетадиган меҳнат ва ёғоч сарфи бир неча марта қисқаради (Ўзбекистонда ёғоч камлиги учун бунинг аҳамияти катта), қурилиш муддати камаяди ва нархи ҳам анча арзонлашади, конструкцияларнинг сифати ортади.

Металл ва ёғоч конструкцияларга нисбатан йиғма Т.б. к. чидамлилиги, оловбардошлиги ҳамда занглашга чидамлилиги билан фарқланади. Саноат, уйжой ва фуқаро қурилиши учун темирбетон қозиқлар, пойдевор блоклари, устунлар, тўсинлар, ферма элементлари, том, ораёпма ва девор панеллари, краности тўсинлари, зинапоя маршлари ва майдончалари, балкон ва карниз плиталари, дераза ва эшик ўрни панеллари, сарбаста (тепадон), дераза ости плиталари ва б. ишлаб чиқарилади. Саноат биноларининг 85% ини йиғма Т.б. к. ташкил этади. Йўлтранспорт қурилиши учун темирбетон шпаллар, кўприкларнинг йиғма элементлари, йўловчи ва юк ташиш платформалари деталлари, оқова сув қувурлари ва ариқлари, автомобиль йўлларига тўшаладиган йиғма плиталар ва б. ишлаб чиқарилади.

Гидротехника иншоотлари учун қобиқ плиталар; қ. х. қурилиши учун устунлар, тўсинлар, турли хил плиталар, молхоналар ҳамда иссиқхоналар, ем сақланадиган траншеялар учун керакли деталлар, қудуқлар учун халкалар ва б. ишлаб чиқарилади. Булардан ташқари босим остида ёки босимсиз ишлайдиган темирбетон қувурлар, электр ва алоқа симлари учун темирбетон устунлар ҳам тайёрланади. Бундай маҳсулотларнинг аксарияти стандарт ўлчамларда бажарилади. Йиғма Т.б. к. учун бетоннинг мустаҳкамлиги юқори бўлган турлари (В20— В40)дан фойдаланилади. Темирбетон элементларнинг чўзиладиган зоналарига қўйиладиган арматуралар олдиндан зўриқтирилса (тортиб таранглаштирилса), Т.б. к. нинг ёриқлар ҳосил бўлишига қаршилиги ортади. Чўзувчи кучланишлар пайдо бўладиган конструкциялар (эгилувчан элементлар, қувурлар, резервуарлар, миноралар ва б.) да олдиндан зўриқтирилган арматурали темирбетондан фойдаланиш яхши самара беради. Крлипга қуйилган бетон қоришмаси механизациялашган усулда зичлаштирилади. Кўпинча (айниқса, олдиндан зўриқтирилган конструкцияларни тайёрлашда) арматуранинг ўта мустаҳкам хилларидан, тез қотувчан цементлардан фойдаланилади; бетоннинг қотишини тезлаштириш учун махсус камераларда буғлантирилади. Йиғмақуйма (монолит) Т.б. к. йиғма элементларнинг куйма бетон билан мустаҳкам бирикмаси. Бунда барча таркибий қисмлар биргаликда ишлайди, конструкцияга қўйиладиган юк барча элементларга текис тақсимланади; Т.б. к. нинг яхлитлиги таъминланади. Т.б. к. нинг юк кўтариш имконияти бўйича ҳисоблаш назарияси ўзининг ривожланиш жараёнида 3 асосий даврни босиб ўтди. Биринчи — дастлабки даврда Т.б. к. ни ҳисоблашда рухсат этилган кучланишлар назариясидан фойдаланилган. Бу назария материаллар қаршилиги фанининг формулаларига асосланган эди. Ривожланишнинг иккинчи даври А. Ф. Лолейт ва А. А. Гвоздевнинг илмий ишларидан бошланди (1931). Бу ишлар асосида яратилган бузилиш босқичи назарияси 1938—55 й.ларда қурилиш меъёрларида асосий қисоблаш назарияси бўлиб келди. Шу давр мобайнида Т.б. к. ларининг мустаҳкамлиги шу назария асосида ҳисобланиб келинди.

Ривожланишнинг учинчи даврида (1955 й.дан) янги усул — чегаравий ҳолатлар бўйича ҳисоблаш усули яратилди. Бу усул ҳоз. кунда ҳам қўлланилади ва давр талабига мое равишда йил сайин такомиллашиб боради. Замонавий қурилиш технологиясининг муҳим вазифаларидан бири темирбетон, шу жумладан, енгил Т.б. к. яратиш ва амалда жорий этишдан иборат.

Ад.: Асқаров Б. А., Низомов Ш.Р., Ҳобилов Б. А. Темирбетон ва тош-ғишт конструкциялари, Т., 1997; Байков В. Н., Сигалов Э.Е., Железобетонные конструкции, М., 1985.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.