Temperatura
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266–267-b. — ziyouz.com
Temperatura (lot. temperatura — zarur siljiş, ölçamdorlik, normal holat) — makroskopik tizimning termodinamik muvozanat holatini xarakterlovçi asosiy parametrlardan biri. Termodinamik muvozanat holatida turgan tizimning barça qismlarining T.si bir xil böladi. Agar tizim muvozanat holatdan çiqarilsa, uning issiqroq qismlaridan sovuqroq qismlariga issiqlik uzatilişi natijasida ma'lum vaqgdan söng tizimning hamma qismlarida T.ning tenglaşişi vujudga kelib, termodinamik muvozanat holatiga qaytadi.
Tizim tarkibidagi jismlarni isitiş yoki sovitiş, ya'ni trasini özgartiriş ularning qariyb barça fizik xossalariga ta'sir qiladi: jismlarning çizikli ölçamlari, elastikligi, elektr ötkazuvçanligi va b. xossalari özgaradi. T.ni ölçaş uçun bu özgarişlarning istalgan biridan foydalaniş mumkin. T. bevosita ölçanmaydigan kattalik. U boşka kattaliklarni ölçaş orqali anikdanadi. Mas., tizimning T.sini isitiş yoki sovitiş natijasida gaz hajmi yoki bosimining özgarişi (suyuqlik, jumladan, simobli termometrlar), ötkazgiçlarning elektr yurituvçi kuç (e. yu. k.) lari özgarişi (termoparalar) va b. orqali aniqlaş mumkin.
Statistik fizikatsa T. termodinamik muvozanat holatdagi tizimni taşkil etgan zarralarning örtaça kinetik energiyalarini tavsiflovçi kattalikdir.
Astrofizikada T. — muhitning fizik holatini ifodalovçi parametr. Osmon jismlarining T.sini ba'zi nazariy farazlarga asoslangan holda ularning nurlanişini örganiş yöli bilan aniqlanadi. T.ning quyidagi xillari mavjud: yulduz (yoki boşqa obyektning, mas., Quyoş toji) ning effektiv T.si — yulduz ölçamiga teng va yulduz tarqatayotgan töliq nurlanişni çaqara oladigan mutlak qora jism T.si. Ravşanlik T.si — berilgan yönalişda kuzatilayotgan muayyan tölqin uzunlikdagi nurlaniş intensivligiga teng nurlaniş çiqara oladigan mutlaq qora jism T.si. Spektrofotometrik T. — kuzatilayotgan spektral sohadagi nurlaniş intensivligining nisbiy taqsimlanişiga yaqin nurlaniş çiqara oladigan mutlaq qora jism T.si. Spektrometrik T. spektrning turli sohalarida turliça bölişi mumkin. Ğalayonlaş T.si — atomlarning ğalayonlaş holatlari böyiça taqsimlanişini ifodalovçi parametr. Ionlanganlik T.si — spektral çiziqlarning nisbiy intensivligi böyiça aniqlanuvçi va moddaning ionlanganlik darajasini belgilovçi parametr.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМПЕРАТУРА (лот. temperatura — зарур силжиш, ўлчамдорлик, нормал ҳолат) — макроскопик тизимнинг термодинамик мувозанат ҳолатини характерловчи асосий параметрлардан бири. Термодинамик мувозанат ҳолатида турган тизимнинг барча қисмларининг Т.си бир хил бўлади. Агар тизим мувозанат ҳолатдан чиқарилса, унинг иссиқроқ қисмларидан совуқроқ қисмларига иссиқлик узатилиши натижасида маълум вақгдан сўнг тизимнинг ҳамма қисмларида Т.нинг тенглашиши вужудга келиб, термодинамик мувозанат ҳолатига қайтади.
Тизим таркибидаги жисмларни иситиш ёки совитиш, яъни трасини ўзгартириш уларнинг қарийб барча физик хоссаларига таъсир қилади: жисмларнинг чизикли ўлчамлари, эластиклиги, электр ўтказувчанлиги ва б. хоссалари ўзгаради. Т.ни ўлчаш учун бу ўзгаришларнинг исталган биридан фойдаланиш мумкин. Т. бевосита ўлчанмайдиган катталик. У бошка катталикларни ўлчаш орқали аникданади. Мас., тизимнинг Т.сини иситиш ёки совитиш натижасида газ ҳажми ёки босимининг ўзгариши (суюқлик, жумладан, симобли термометрлар), ўтказгичларнинг электр юритувчи куч (э. ю. к.) лари ўзгариши (термопаралар) ва б. орқали аниқлаш мумкин.
Статистик физикаца Т. термодинамик мувозанат ҳолатдаги тизимни ташкил этган зарраларнинг ўртача кинетик энергияларини тавсифловчи катталикдир.
Астрофизикада Т. — муҳитнинг физик ҳолатини ифодаловчи параметр. Осмон жисмларининг Т.сини баъзи назарий фаразларга асосланган ҳолда уларнинг нурланишини ўрганиш йўли билан аниқланади. Т.нинг қуйидаги хиллари мавжуд: юлдуз (ёки бошқа объектнинг, мас., Қуёш тожи) нинг эффектив Т.си — юлдуз ўлчамига тенг ва юлдуз тарқатаётган тўлиқ нурланишни чақара оладиган мутлак қора жисм Т.си. Равшанлик Т.си — берилган йўналишда кузатилаётган муайян тўлқин узунликдаги нурланиш интенсивлигига тенг нурланиш чиқара оладиган мутлақ қора жисм Т.си. Спектрофотометрик Т. — кузатилаётган спектрал соҳадаги нурланиш интенсивлигининг нисбий тақсимланишига яқин нурланиш чиқара оладиган мутлақ қора жисм Т.си. Спектрометрик Т. спектрнинг турли соҳаларида турлича бўлиши мумкин. Ғалаёнлаш Т.си — атомларнинг ғалаёнлаш ҳолатлари бўйича тақсимланишини ифодаловчи параметр. Ионланганлик Т.си — спектрал чизиқларнинг нисбий интенсивлиги бўйича аниқланувчи ва модданинг ионланганлик даражасини белгиловчи параметр.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.