Temur Malik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 268–269-b. — ziyouz.com

Temur Malik (12-a. oxiri 13-a. ning 1yarmi) — xorazmşoh Muhammad hukmronligi davrida Xöjand hokimi, Jaloliddin Manguberdining yaqin safdoşi, möğullar istilosiga qarşi kuraş olib borgan sarkarda, xalq qaxramoni, 1219 y.ning dek.da 3 kunlik jangdan keyin Banokatnn egallagan Aloq nöyon boşliq 5 ming kişilik möğul qöşini Xöjandni qamal qilişga kirişadi. T.M. ilgariroq har ehtimolga qarşi Sirdaryo örtasidagi orolda, suv 2 şoxga bölinib oqadigan joyda, bir mustahkam qal'a qurdirib qöygan edi. Möğul qöşini son va qurolaslaha jihatdan ustun bölgani bois şaharni mudofaa qiliş qiyinlaşadi. Natijada, T.M. 1000 kişilik otryadi bilan 1220 y.ning apr.da orolga köçib ötadi va tezlikda qal'ani jangga tayyorlaşga kirişadi. Şahar va qal'a atrofini duşman halqa qilib örab oladi. Manjaniqaan otilgan toşlar orolga yetmagandan söng mögullar xöjandlik yoşlar va ilgari olingan asirlardan haşar tarzida foydalanişga qaror qiladilar. Taxm. 50 ming haşarçi tevarakatrofdan toş, şoxşabba va xaşak keltirib daryoga taşlaydi, möğullarning 20 ming kişilik qöşini esa jangga kirişadi. T.M. usti namat hamda sirkali loy bilan suvalgan, öq otiş uçun dariçalari bor kemalar yasatadi. Kunda tongda har ikki tomonga 6 tadan kemada suzib kelib, yovga qirğin keltiradi. Oxir oqibat vaziyat tanglaşgaç, T.M. orolni taşlab ketişga majbur böladi. U qolgan askarlari va yuklari ortilgan 70 qayikda Sirdaryoning quyi oqimi böylab suzib ketadi. Barçinliğkent (Qizilördadan taxm. 50 km jan.da bölgan) yaqinida möğullar daryoni tösib qöyadilar. T.M. qirğoqqa tuşib, duşman bilan jang qiladi. Köp talafot berib, yolğiz özi Kizilqum çöli orqali 1220 y.ning yozida Xorazmga yetib keladi. Askar töplab Jöjixon qöşiniga kuçli zarba beradi. Kasba (Yangikent) ş.ni möğullardan ozod qiladi. Ammo, saltanatda yuzaga kelgan muşkul siyosiy vaziyat tufayli Xorazmni tark etadi. T.M. 1221—32 y.lar davomida Sulton Jaloliddin bilan birgalikda möğullarga qarşi kuraş olib boradi. Jaloliddin halokatidan keyin öz yurtiga qaytadi. Ma'lum vaqtdan söng T.M. möğullar tomonidan qölga olinadi va qatl qilinadi.

T.M. jasorati haqida Mirmuhsin «Temur Malik» romani (1986)ni yozgan. Aşrafiy «Temur Malik» nomli simfonik poema (1963) yaratgan va Navoiy teatriyaa uning «Temur Malik» baleti (1970) qöyilgan. Toşkent ş.dagi şoh köçalarning biriga T.M. nomi berilgan.

Ad.:Raşidad-Din, Sbornik letopisey, t.1, kniga 2, [Perevod s pers. yaz. O. I. Smirnovoy], M.—L., 1952; Bartold V. V., Soçineniya, t.1, M., 1963; Mirzo Uluğbek, Tört ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕМУР МАЛИК (12-а. охири 13-а. нинг 1ярми) — хоразмшоҳ Муҳаммад ҳукмронлиги даврида Хўжанд ҳокими, Жалолиддин Мангубердининг яқин сафдоши, мўғуллар истилосига қарши кураш олиб борган саркарда, халқ қахрамони, 1219 й.нинг дек.да 3 кунлик жангдан кейин Банокатнн эгаллаган Алоқ нўён бошлиқ 5 минг кишилик мўғул қўшини Хўжандни қамал қилишга киришади. Т.М. илгарироқ ҳар эҳтимолга қарши Сирдарё ўртасидаги оролда, сув 2 шохга бўлиниб оқадиган жойда, бир мустаҳкам қалъа қурдириб қўйган эди. Мўғул қўшини сон ва қуроласлаҳа жиҳатдан устун бўлгани боис шаҳарни мудофаа қилиш қийинлашади. Натижада, Т.М. 1000 кишилик отряди билан 1220 й.нинг апр.да оролга кўчиб ўтади ва тезликда қалъани жангга тайёрлашга киришади. Шаҳар ва қалъа атрофини душман ҳалқа қилиб ўраб олади. Манжаниқаан отилган тошлар оролга етмагандан сўнг мўгуллар хўжандлик ёшлар ва илгари олинган асирлардан ҳашар тарзида фойдаланишга қарор қиладилар. Тахм. 50 минг ҳашарчи теваракатрофдан тош, шохшабба ва хашак келтириб дарёга ташлайди, мўғулларнинг 20 минг кишилик қўшини эса жангга киришади. Т.М. усти намат ҳамда сиркали лой билан сувалган, ўқ отиш учун даричалари бор кемалар ясатади. Кунда тонгда ҳар икки томонга 6 тадан кемада сузиб келиб, ёвга қирғин келтиради. Охир оқибат вазият танглашгач, Т.М. оролни ташлаб кетишга мажбур бўлади. У қолган аскарлари ва юклари ортилган 70 қайикда Сирдарёнинг қуйи оқими бўйлаб сузиб кетади. Барчинлиғкент (Қизилўрдадан тахм. 50 км жан.да бўлган) яқинида мўғуллар дарёни тўсиб қўядилар. Т.М. қирғоққа тушиб, душман билан жанг қилади. Кўп талафот бериб, ёлғиз ўзи Кизилқум чўли орқали 1220 й.нинг ёзида Хоразмга етиб келади. Аскар тўплаб Жўжихон қўшинига кучли зарба беради. Касба (Янгикент) ш.ни мўғуллардан озод қилади. Аммо, салтанатда юзага келган мушкул сиёсий вазият туфайли Хоразмни тарк этади. Т.М. 1221—32 й.лар давомида Султон Жалолиддин билан биргаликда мўғулларга қарши кураш олиб боради. Жалолиддин ҳалокатидан кейин ўз юртига қайтади. Маълум вақтдан сўнг Т.М. мўғуллар томонидан қўлга олинади ва қатл қилинади.

Т.М. жасорати ҳақида Мирмуҳсин «Темур Малик» романи (1986)ни ёзган. Ашрафий «Темур Малик» номли симфоник поэма (1963) яратган ва Навоий театрияа унинг «Темур Малик» балети (1970) қўйилган. Тошкент ш.даги шоҳ кўчаларнинг бирига Т.М. номи берилган.

Ад.:Рашидад-Дин, Сборник летописей, т.1, книга 2, [Перевод с перс. яз. О. И. Смирновой], М.—Л., 1952; Бартольд В. В., Сочинения, т.1, М., 1963; Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.