«Temur tuzuklari»
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 269–272-b. — ziyouz.com
«Temur tuzuklari» - Amir Teldoning harbiy va siyosiy faoliyatidan ma'lumot beruvçi tarixiy asar. «Tuzuki Temur» va «Tuzukoti Temur» nomlari bilan atalgan. Amir Temurning «Tuzuklar» muallifi ekanligini e'tirof etadigan olimlar köpçilikni taşkil etadi. Bular orasida «T.t.»ning inglizça tarjimonlari va noşirlari Devi va Uaytlar, maşxur turk qomusiy olimi Şamsuddin Somiy, qölyozmalarning yirik tadqiqotçisi N.D. MikluxoMaklaylar ham bor. Boşqa bir guruh olimlarning fikriça, asar 16—17-a.larda Hindistonda yozilgan.
Asar 2 qismdan iborat. Birinçi qismda Amir Temurning tarjimai holi, ijtimoiysiyosiy faoliyati, uning Movarounnahrda markaziy hokimiyatni qölga kiritişi, siyosiy tarqoqlikka barham berişi, markazlaşgan davlat tuzişi, 27 mamlakatni, jumladan, Eron, Afğoniston, Ozarbayjon, Gruziya va Hindistonni öz tasarrufiga kiritişi, Oltin Örda hukmdori Töxtamiş, turk sultoni Boyazid I Yildirimga qarşi harbiy yurişlari, ulkan saltanatini mustahkamlaş uçun turli ijtimoiy tabaqalarga nisbatan qanday munosabatda bölganligi buyuk sohibqiron tilidan ixçam tarzda bayon etilgan.
Ikkinçi qism maşhur jahongirning farzandlariga atalgan öziga xos vasiyat, pandnasihatlari va ögitlaridan iborat. Unda davlatni idora etişda kimlarga tayaniş, toju taxt egalarining tutumi va vazifalari, vazir va qöşin boşliqlarini tanlaş, armiyaning tuzilişi va jang olib boriş qoidalari, sipohiylarning maoşi, mamlakatni boşqariş tartibi, davlat arboblari va qöşin boşliklarining burç va vazifalari, amirlar, vazirlar va b. mansabdorlarning toju taxt oldida körsatgan alohida xizmatlarini taqdirlaş yösini va b. xususida gap boradi.
Asar Amir Temur davridagi özbek davlatçiligi tarixini örganişda asosiy manba bölib xizmat qiladi. «T.t.» («Tuzuki Temuriy»)ning fanda qayd etilgan ilk nusxasi eski özbek tilda bitilganligi ma'lum. Bu usmoniy turk hokimlaridan biri — Yaman hokimi Ja'far Poşo (hukmronlik yillari 1607—12) ning kutubxonasidagi turkiy tilda yozilgan asar bilan boğliq. «Tuzuki Temuriy»ning suz boşida keltirilişiça, örtaosiyolik Mir Abu Tolib Husayniy alAriziy atTurbatiy Makkai mukarrama va Madinai munavvaraga haj qilgan vaqtida asarni öqişga muyassar bölgan va 1610 y. Ja'far Poşoning topşiriği bilan uni fors tiliga ögirgan. Bizgaça ana şu forsiy nusxa toş bosmalar, zamonaviy naşrlar va qölyozmalar şaklida yetib kelgan. Husayniy Turbatiy forsça tarjimani 1637 y. boburiy hukmdor Şoh Jahonga (1628—57) tortiq qilgan. Şoh Jahon tarjima bilan tanişib çiqib, unda ayrim noanikliklar va kamçiliklar topgan hamda yirik olim, Dekan viloyatining qozikaloni Muhammad Aşraf Buxoriyni (vafoti 1652 y.) huzuriga çaqirtirib, mazkur tarjimani mö'tabar asarlar, xususan, Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma»si va şunga öxşaş muhim manbalarga soliştirib çiqiş va şu yöl bilan tarjimadagi xato va kamçiliklarni bartaraf qilişni topşirgan. Muhammad Aşraf Buxoriy körsatmaga köra, Mir Abu Tolib alHusayniy atTurbatiy nusxasini diqqat bilan tahrir qilgan. Şu zaylda asarning yangi, töldirilgan tahriri vujudga keladi va u «Malfuzoti Temuriy» («Temurning aytganlari») va «Voqeoti Temuriy» («Temurning boşidan keçirganlari») nomi bilan taniladi. Keyinçalik undan köplab nusxalar köçirilgani ma'lum.
Ma'lum böladiki, Boburiylar saltanatida «Tuzuki Temuriy» asosida ikkita mustaqil asar vujudga kelgan va ularning keyingi asrlarda tarqalişi bilan boğliq öziga xos tafsilotlar bor.
«Tuzuki Temuriy» nusxasini dastlab Hindistonda yaşagan ingliz zobiti mayor Devi 1779 y.da Angliyaga olib kelgan. Söngra arab tili prof. ingliz mayori Uaytga uni körib çiqiş uçun topşirgan. Uayt «Tuzuki Temuriy» ning forsça matnini naşrga tayyorlagan, mayor Devi esa uni inglizçaga ögirgan va körsatkiç, izohlar bilan ta'minlagan. Asar matni va inglizça tarjimasi 1783 y. Buyuk Britaniyaning Oksford ş.da naşr etilgan.
Aynan şu naşr dunyo mamlakatlariga keng tarkalgan va «Tuzuki Temur» yoki «Tuzukoti Temur» nomi bilan şuxrat topgan. Oksford naşri keyinçalik heç bir özgarişsiz, jahonning köplab şaharlarida, mas., 1785 y. Kalkutta, 1868, 1963 va 1992 y.larda Tehron, 1890 y. Bombeyda çop etilgan. Bu naşrlar köplab mamlakatlarga, jumladan, Örta Osiyoga ham tarkalgan.
Uayt va Devi naşr etgan forsça matndan taniqli şarqşunos L. Langlening fransuz tiliga ögirgan tarjimasi 1787 y. Parijda naşr qilindi.
1892 y. L. Langlening fransuzça naşridan N. P. Ostroumov rahbarligida Toşkent gimnaziyasining bir guruh talabalari asarni rus tiliga tarjima qiddilar.
1968 va 1992 y.larda I. M. Möminov yozgan qisqa söz boşi bilan N. P. Ostroumov naşri çop etildi.
«T.t.»ning Devi va Uayt naşri aso' sida çiqarilgan toşbosma va keyingi naşrlaridan biri asosida Alixontöra Soguniy 1967 y. Toşkentda «Tuzuki Temuriy»ni özbek tiliga tarjima qilgan va «Guliston» jurnalida tarjimaning faqat 30 foizi e'lon etilgan. Asar töliq çop etilmaganligining sababi va 1989 y. özbek tiliga qilingan yana bir tarjima xususida akad. B. Ahmedov quyidagiça fikr bildirgan: «...Öşa vaqtda jamiyatimizdagi mavjud ahvol, aniqroği rasmiy hokimiyat ma'murlarining ötmiş tariximizni örganişga bölgan yomon munosabati natijasida Alixontöra Soğuniy tarjimasi töla tarzda bosilib çiqmadi. Yana şuni ham qayd etmoq lozimki, tarjimaning bosilgan qismi ba'zi kamçiliklardan ham xoli emas edi. Unda, mas., ayrim jumlalarning taşlab ketilgani aniklangan, asl matndan çetga çiqiş hollari mavjud; kişi nomlari, jöğrofiy atamalarda va istilohlarda ğalatliklar bor. Muhim tarixiy voqealar, tarixiy şaxslar, jöğrofiy va etnik nomlar, turli atamalar va ularning şarhlari erkin talqin etilgan. 1989 y.da Alixontöraning öşa naşrini «Tuzuki Temur» ning Bombeyda çop etilgan forsça matniga soliştirgan holda özbek tilida yana bir tarjima amalga oşirildi. Uni özbek şarqşunosi Habibulla Karomatov hozirlab, oldin «Şarq yulduzi» jurnalida (Toşkent, 1989, 8son), söngra alohida kitob holida (1991) Ğafur Ğulom nomidagi Adabiyot va san'at naşriyotida naşr ettirdi».
Mazkur naşrni tayyorlaşda Abu Rayqon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik inti qölyozmalar fondida saklanayotgan 1785 y. Kalkutta, 1868 y. Tehron va 1890 y. Bombey naşrlari A. Soğuniy tarjimasi bilan soliştirilgan. Tarjima matni forsiy asliyatdan ança farqlangani bois Bombey naşri asosida qaytadan özbek tiliga ögirilgan va oğir qatağon davrida özbek xalqiga Amir Temur töğrisidagi haqiqatni yetkazişga intilgan Alixontöra Soğuniy nomlari hurmat yuzasidan yangi tarjimada 1öringa qöyilgan. Bu bilan, 1967 y.da boşlangan xayrli işni nihoyasiga yetkazib, marhum domlaning ruhi poklarini şod etiş maqsadi közlangan.
Asarning «Şarq yulduzi» jurnalida çop etilgan tarjimasi asosida 1991 y. Boku va Olmaotada ham «Temur tuzuklari»ning qozoq va ozarbayjon tillaridagi tarjima kitoblari naşr etildi. 1996 y. asarning yangi tarjimasi qayta özbek tilida çop etildi.
1999 y. şarqşunos Hamidulla Karomatov asarni Bombey naşri asosida 1marta bevosita fors tilidan rus tiliga tarjima qildi.
«Tuzuki Temuriy»ning Subhon Baxşi (Dexli, 1855) va Muhammad Fazl ulHaq (Bombey, 1908) taraflaridan amalga oşirilgan urduça tarjimalari ham mavjud.
«Tuzuki Temuriy» sifatida tanilgan aynan Devi va Uayt naşri dunyoning turli burçaklarida qaytaqayta naşr etilgan va ilmiy doirada işonçga kirgani bois jahonning köplab tillariga tarjima qilingan. «Malfuzoti Temuriy», «Voqeoti Temuriy» va b. nomlar bilan tanilgan va köpinça adaşib «Tuzuki Temuriy»ga nisbat beriladigan asar nusxasining yuzaga kelişi töğrisida arab olimi Mazhar Şihob «Temur» nomli kitobida «Tuzuki Temur»ning yuqorida eslatilgan ingliz va fransuz tilidagi naşrlarining söz boşlarini örganiş asosida şunday yozgan: «Va nixryat Amir Temur malfuzotlarining Abu Tolib alHusayniy tomonidan qilingan uşbu tarjimasidan fors tiliga ögirilgan boşqa 2 nusxasi (Hindistonda Şoh Jahon körsatmasiga binoan, Muhammad Afzal Buxoriy tomonidan tayyorlangan nusxalar nazarda tutilmoqda) topilgunga qadar bu hol şu zaylda davom etdi». Ulardan 1nusxani Hindistonda xizmatda bölgan ingliz zobitlaridan biri Değliga möğul — musulmon sultonlari nabiralarining biridan olişga muvaffaq böladi. Şu boisdan ham mazkur nusxa Sultoniy nusxa (nusxai Imperoturiya) nomi bilan ataladi. Malfuzotning ikkinçi nusxasi ham Dexlidan topilib, uni ham ingliz generallaridan biri Britaniyaga olib ketadi. Yangi topilib, 1830 y.da Angliyaga olib keltirilgan ikkala nusxaning qimmatli tomoni şunda ediki, bu ikki nusxa Amir Temurning malfuzotlarini tölatökis qamragan bulib, ular Sohibqiron hayotini oxirgi yiligaça hikoya qilardi.
1830 y. Çarlz Styuart keyin topilgan yangi ikkinçi nusxa Britaniyaga keltirilgaç, tanişib çiqib, bir tarjimaning 2 nusxasi ekanligini aniqladi. Bu tarjima muallifi Hindistonda saltanat yuritgan Temuriy sultonlar davlati hokimlaridan biri bölgan Şoh Jahon davrida podşoh saroyida xizmatda bölgan mansabdor şaxslardan biri Muhammad Afzal alBuxoriy edi. Mutarjimning yozişiça, uşbu tarjimani u 1670 yilda amalga oşirgan. Muhammad Afzal alBuxoriy öz tarjimasining muqaddimasida işorat qilib ketgan yangi (sultoniy) nusxaga kiritilgan aksar qöşimçalar, Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» asaridan olinganligiga işonç hosil qiliş mumkin.
Şunday qilib, Muhammad Afzal Buxoriy qayta işlagan va Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma»si asosida töldirilgan «Malfuzoti Temuriy» deb nomlangan yangi asar vujudga keldi va tarqala boşladi. Hozirda uning nusxalari bir qança mamlakatlar kutubxonalarida saklanmoqda. Şarq qölyozmalari kataloglarining tuzuvçilaridan ba'zilari ham uni «Tuzuki Temuriy» dan farqli ölaroq «Malfuzot» ekanligiga işora qilganlar. Albatta, nomlanişi «Voqeoti Temuriy», «Tanziymoti Temuriy» va b. şakllarda ham uçraydi. Undan taşqari keyingi asrlardagi gohida töla, gohida noqis nusxalarida xattotlar tomonidan özboşimçalik bilan kiritilgan köplab töqimalar, birinçi nusxalarda bölmagan voqealar tafsilotlari ham uçraydi. Bundan taşqari, zikr etilgan 2 har xil asarni «Tuzuki Temuriy» va «Tuzukoti Temuriy» nomlari bilan bir muqova içida köçirib yozişgan. Şu bois hatto Yevropada va ba'zi bir şarq mamlakatlarida şarq qölyozmalarining çop etilgan kataloglarida ham şunday çalkaşlik közga taşlanadi. Bunday kamçilik «T.t.»ning 1991 ya 1996 y. naşrlari söz boşida ham bor.
«Malfuzoti Temuriy»dan qator tarjimalar amalga oşirildi. 1830 y. Angliyada Çarlz Styuart uni ingliz tiliga ögirdi. Unda Amir Temur hayotining 39 yoşigaça bölgan voqealar aks ettirilgan.
19 a.da Örta Osiyoda «Malfuzoti Temuriy»ning forsiydan eski özbek tiliga qilingan 3 tarjimasi paydo böldi. Şarqşunos Stori katalogida keltirilgan ma'lumotga köra, ulardan birini 1836 y. Qöqon xoni Muhammad Alixonning buyruğiga binoan, Xöjand qozisi Nabijon Mahdum Xotif amalga oşirgan. Tarjima fors tilidagi noqis nusxadan qilingan va Amir Temurning 39 yoşgaça voqealari keltirilgan. Hozir bu qölyozma SanktPeterburgdagi Şarqşunoslik intida saqlanmoqda.
Boşqasi, Xivada Muhammad Yusuf arRojiy tomonidan 1856—57y.lar «Tuzuki Temuriy» nomi bilan tarjima qilingan va yana biri «Qissai Temur» va «Malfuzot» nomlari bilan ma'lum bölgan Pahlavon Niyoz Devon tarafidan 1857—58 y. lar Xivada ögirilgan asar. Har ikkala nusxa SanktPeterburg ş.da M. Ye. SaltikovŞçedrin nomidagi Rossiya davlat milliy kutubxonasida saqlanmoqda.
Nabijon Maxdumning kuplab xatolari bor eski özbek tilidagi tarjimasi asosida rus şarqşunosi N. P. Ostroumov Turkiston generalgubernatori baron A. B. Vrevskiy yordamida «Malfuzot»ning turkiy matnini 1891 y. Toşkentda naşr etdi.
N.P. Ostroumov naşri asosida «Malfuzot» rus şarqşunosi Nil Likoşin tarafidan 1894 y. Toşkentda rus tiliga tarjima qilindi. 1934 y. Moskvada rus olimi V.A. Panov tomonidan Ostroumovning mazkur naşri asosida «Malfuzot»ning yangi tarjimasi naşr etildi.
1992 y. Toşkentda tanikli şarqşunos Aşraf Ahmedov N.P.Ostroumov naşriga tayangan holda Şarafuddin Ali Yazdiy «Zafarnoma»sining tanqidiy matnidan foydalanib, «Malfuzot»ning özbek tilidagi zamonaviylaştirilgan erkin tabdilini amalga oşirdi.
Nihoyat, «Malfuzot»ning Örta Osiyoda amalga oşirilgan eski özbek tilidagi tarjimalari asosida, sönggi yillarda, Özbekiston olimlaridan H. Bobobekov, H. Boboyev, A. Quronbekov tomonidan «Tuzuki Temuriy» (ikkinçi qayta naşriga «Zafarnoma» deb nom qöyilgan) hamda «Qissai Temur» («Malfuzoti Temuriy») kitoblari çop etildi.
Ad.: Temur tuzuklari [forsçadan Alixontöra Soğuniy va Habibulla Karomatov tarjimasi],T., 1991, 1996; Karomatov H., «Temur tuzuklari»ni Özbekistonda örganiş muammolari (Temuriylar davri madaniy yodgorliklari), T., 2003.
Habibulla Karomatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ТЕМУР ТУЗУКЛАРИ» - Амир Телдонинг ҳарбий ва сиёсий фаолиятидан маълумот берувчи тарихий асар. «Тузуки Темур» ва «Тузукоти Темур» номлари билан аталган. Амир Темурнинг «Тузуклар» муаллифи эканлигини эътироф этадиган олимлар кўпчиликни ташкил этади. Булар орасида «Т.т.»нинг инглизча таржимонлари ва ноширлари Деви ва Уайтлар, машхур турк қомусий олими Шамсуддин Сомий, қўлёзмаларнинг йирик тадқиқотчиси Н.Д. МиклухоМаклайлар ҳам бор. Бошқа бир гуруҳ олимларнинг фикрича, асар 16—17-а.ларда Ҳиндистонда ёзилган.
Асар 2 қисмдан иборат. Биринчи қисмда Амир Темурнинг таржимаи ҳоли, ижтимоийсиёсий фаолияти, унинг Мовароуннаҳрда марказий ҳокимиятни қўлга киритиши, сиёсий тарқоқликка барҳам бериши, марказлашган давлат тузиши, 27 мамлакатни, жумладан, Эрон, Афғонистон, Озарбайжон, Грузия ва Ҳиндистонни ўз тасарруфига киритиши, Олтин Ўрда ҳукмдори Тўхтамиш, турк султони Боязид I Йилдиримга қарши ҳарбий юришлари, улкан салтанатини мустаҳкамлаш учун турли ижтимоий табақаларга нисбатан қандай муносабатда бўлганлиги буюк соҳибқирон тилидан ихчам тарзда баён этилган.
Иккинчи қисм машҳур жаҳонгирнинг фарзандларига аталган ўзига хос васият, панднасиҳатлари ва ўгитларидан иборат. Унда давлатни идора этишда кимларга таяниш, тожу тахт эгаларининг тутуми ва вазифалари, вазир ва қўшин бошлиқларини танлаш, армиянинг тузилиши ва жанг олиб бориш қоидалари, сипоҳийларнинг маоши, мамлакатни бошқариш тартиби, давлат арбоблари ва қўшин бошликларининг бурч ва вазифалари, амирлар, вазирлар ва б. мансабдорларнинг тожу тахт олдида кўрсатган алоҳида хизматларини тақдирлаш йўсини ва б. хусусида гап боради.
Асар Амир Темур давридаги ўзбек давлатчилиги тарихини ўрганишда асосий манба бўлиб хизмат қилади. «Т.т.» («Тузуки Темурий»)нинг фанда қайд этилган илк нусхаси эски ўзбек тилда битилганлиги маълум. Бу усмоний турк ҳокимларидан бири — Яман ҳокими Жаъфар Пошо (ҳукмронлик йиллари 1607—12) нинг кутубхонасидаги туркий тилда ёзилган асар билан боғлиқ. «Тузуки Темурий»нинг суз бошида келтирилишича, ўртаосиёлик Мир Абу Толиб Ҳусайний алАризий атТурбатий Маккаи мукаррама ва Мадинаи мунавварага ҳаж қилган вақтида асарни ўқишга муяссар бўлган ва 1610 й. Жаъфар Пошонинг топшириғи билан уни форс тилига ўгирган. Бизгача ана шу форсий нусха тош босмалар, замонавий нашрлар ва қўлёзмалар шаклида етиб келган. Ҳусайний Турбатий форсча таржимани 1637 й. бобурий ҳукмдор Шоҳ Жаҳонга (1628—57) тортиқ қилган. Шоҳ Жаҳон таржима билан танишиб чиқиб, унда айрим ноаникликлар ва камчиликлар топган ҳамда йирик олим, Декан вилоятининг қозикалони Муҳаммад Ашраф Бухорийни (вафоти 1652 й.) ҳузурига чақиртириб, мазкур таржимани мўътабар асарлар, хусусан, Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома»си ва шунга ўхшаш муҳим манбаларга солиштириб чиқиш ва шу йўл билан таржимадаги хато ва камчиликларни бартараф қилишни топширган. Муҳаммад Ашраф Бухорий кўрсатмага кўра, Мир Абу Толиб алҲусайний атТурбатий нусхасини диққат билан таҳрир қилган. Шу зайлда асарнинг янги, тўлдирилган таҳрири вужудга келади ва у «Малфузоти Темурий» («Темурнинг айтганлари») ва «Воқеоти Темурий» («Темурнинг бошидан кечирганлари») номи билан танилади. Кейинчалик ундан кўплаб нусхалар кўчирилгани маълум.
Маълум бўладики, Бобурийлар салтанатида «Тузуки Темурий» асосида иккита мустақил асар вужудга келган ва уларнинг кейинги асрларда тарқалиши билан боғлиқ ўзига хос тафсилотлар бор.
«Тузуки Темурий» нусхасини дастлаб Ҳиндистонда яшаган инглиз зобити майор Деви 1779 й.да Англияга олиб келган. Сўнгра араб тили проф. инглиз майори Уайтга уни кўриб чиқиш учун топширган. Уайт «Тузуки Темурий» нинг форсча матнини нашрга тайёрлаган, майор Деви эса уни инглизчага ўгирган ва кўрсаткич, изоҳлар билан таъминлаган. Асар матни ва инглизча таржимаси 1783 й. Буюк Британиянинг Оксфорд ш.да нашр этилган.
Айнан шу нашр дунё мамлакатларига кенг таркалган ва «Тузуки Темур» ёки «Тузукоти Темур» номи билан шухрат топган. Оксфорд нашри кейинчалик ҳеч бир ўзгаришсиз, жаҳоннинг кўплаб шаҳарларида, мас., 1785 й. Калькутта, 1868, 1963 ва 1992 й.ларда Теҳрон, 1890 й. Бомбейда чоп этилган. Бу нашрлар кўплаб мамлакатларга, жумладан, Ўрта Осиёга ҳам таркалган.
Уайт ва Деви нашр этган форсча матндан таниқли шарқшунос Л. Ланглэнинг француз тилига ўгирган таржимаси 1787 й. Парижда нашр қилинди.
1892 й. Л. Ланглэнинг французча нашридан Н. П. Остроумов раҳбарлигида Тошкент гимназиясининг бир гуруҳ талабалари асарни рус тилига таржима қиддилар.
1968 ва 1992 й.ларда И. М. Мўминов ёзган қисқа сўз боши билан Н. П. Остроумов нашри чоп этилди.
«Т.т.»нинг Деви ва Уайт нашри асо’ сида чиқарилган тошбосма ва кейинги нашрларидан бири асосида Алихонтўра Согуний 1967 й. Тошкентда «Тузуки Темурий»ни ўзбек тилига таржима қилган ва «Гулистон» журналида таржиманинг фақат 30 фоизи эълон этилган. Асар тўлиқ чоп этилмаганлигининг сабаби ва 1989 й. ўзбек тилига қилинган яна бир таржима хусусида акад. Б. Аҳмедов қуйидагича фикр билдирган: «...Ўша вақтда жамиятимиздаги мавжуд аҳвол, аниқроғи расмий ҳокимият маъмурларининг ўтмиш тарихимизни ўрганишга бўлган ёмон муносабати натижасида Алихонтўра Соғуний таржимаси тўла тарзда босилиб чиқмади. Яна шуни ҳам қайд этмоқ лозимки, таржиманинг босилган қисми баъзи камчиликлардан ҳам холи эмас эди. Унда, мас., айрим жумлаларнинг ташлаб кетилгани аникланган, асл матндан четга чиқиш ҳоллари мавжуд; киши номлари, жўғрофий атамаларда ва истилоҳларда ғалатликлар бор. Муҳим тарихий воқеалар, тарихий шахслар, жўғрофий ва этник номлар, турли атамалар ва уларнинг шарҳлари эркин талқин этилган. 1989 й.да Алихонтўранинг ўша нашрини «Тузуки Темур» нинг Бомбейда чоп этилган форсча матнига солиштирган ҳолда ўзбек тилида яна бир таржима амалга оширилди. Уни ўзбек шарқшуноси Ҳабибулла Кароматов ҳозирлаб, олдин «Шарқ юлдузи» журналида (Тошкент, 1989, 8сон), сўнгра алоҳида китоб ҳолида (1991) Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриётида нашр эттирди».
Мазкур нашрни тайёрлашда Абу Райқон Беруний номидаги Шарқшунослик инти қўлёзмалар фондида сакланаётган 1785 й. Калькутта, 1868 й. Теҳрон ва 1890 й. Бомбей нашрлари А. Соғуний таржимаси билан солиштирилган. Таржима матни форсий аслиятдан анча фарқлангани боис Бомбей нашри асосида қайтадан ўзбек тилига ўгирилган ва оғир қатағон даврида ўзбек халқига Амир Темур тўғрисидаги ҳақиқатни етказишга интилган Алихонтўра Соғуний номлари ҳурмат юзасидан янги таржимада 1ўринга қўйилган. Бу билан, 1967 й.да бошланган хайрли ишни ниҳоясига етказиб, марҳум домланинг руҳи покларини шод этиш мақсади кўзланган.
Асарнинг «Шарқ юлдузи» журналида чоп этилган таржимаси асосида 1991 й. Боку ва Олмаотада ҳам «Темур тузуклари»нинг қозоқ ва озарбайжон тилларидаги таржима китоблари нашр этилди. 1996 й. асарнинг янги таржимаси қайта ўзбек тилида чоп этилди.
1999 й. шарқшунос Ҳамидулла Кароматов асарни Бомбей нашри асосида 1марта бевосита форс тилидан рус тилига таржима қилди.
«Тузуки Темурий»нинг Субҳон Бахши (Дехли, 1855) ва Муҳаммад Фазл улҲақ (Бомбей, 1908) тарафларидан амалга оширилган урдуча таржималари ҳам мавжуд.
«Тузуки Темурий» сифатида танилган айнан Деви ва Уайт нашри дунёнинг турли бурчакларида қайтақайта нашр этилган ва илмий доирада ишончга киргани боис жаҳоннинг кўплаб тилларига таржима қилинган. «Малфузоти Темурий», «Воқеоти Темурий» ва б. номлар билан танилган ва кўпинча адашиб «Тузуки Темурий»га нисбат бериладиган асар нусхасининг юзага келиши тўғрисида араб олими Мазҳар Шиҳоб «Темур» номли китобида «Тузуки Темур»нинг юқорида эслатилган инглиз ва француз тилидаги нашрларининг сўз бошларини ўрганиш асосида шундай ёзган: «Ва нихрят Амир Темур малфузотларининг Абу Толиб алҲусайний томонидан қилинган ушбу таржимасидан форс тилига ўгирилган бошқа 2 нусхаси (Ҳиндистонда Шоҳ Жаҳон кўрсатмасига биноан, Муҳаммад Афзал Бухорий томонидан тайёрланган нусхалар назарда тутилмоқда) топилгунга қадар бу ҳол шу зайлда давом этди». Улардан 1нусхани Ҳиндистонда хизматда бўлган инглиз зобитларидан бири Деғлига мўғул — мусулмон султонлари набираларининг биридан олишга муваффақ бўлади. Шу боисдан ҳам мазкур нусха Султоний нусха (нусхаи Имперотурия) номи билан аталади. Малфузотнинг иккинчи нусхаси ҳам Дехлидан топилиб, уни ҳам инглиз генералларидан бири Британияга олиб кетади. Янги топилиб, 1830 й.да Англияга олиб келтирилган иккала нусханинг қимматли томони шунда эдики, бу икки нусха Амир Темурнинг малфузотларини тўлатўкис қамраган булиб, улар Соҳибқирон ҳаётини охирги йилигача ҳикоя қиларди.
1830 й. Чарльз Стюарт кейин топилган янги иккинчи нусха Британияга келтирилгач, танишиб чиқиб, бир таржиманинг 2 нусхаси эканлигини аниқлади. Бу таржима муаллифи Ҳиндистонда салтанат юритган Темурий султонлар давлати ҳокимларидан бири бўлган Шоҳ Жаҳон даврида подшоҳ саройида хизматда бўлган мансабдор шахслардан бири Муҳаммад Афзал алБухорий эди. Мутаржимнинг ёзишича, ушбу таржимани у 1670 йилда амалга оширган. Муҳаммад Афзал алБухорий ўз таржимасининг муқаддимасида ишорат қилиб кетган янги (султоний) нусхага киритилган аксар қўшимчалар, Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома» асаридан олинганлигига ишонч ҳосил қилиш мумкин.
Шундай қилиб, Муҳаммад Афзал Бухорий қайта ишлаган ва Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома»си асосида тўлдирилган «Малфузоти Темурий» деб номланган янги асар вужудга келди ва тарқала бошлади. Ҳозирда унинг нусхалари бир қанча мамлакатлар кутубхоналарида сакланмоқда. Шарқ қўлёзмалари каталогларининг тузувчиларидан баъзилари ҳам уни «Тузуки Темурий» дан фарқли ўлароқ «Малфузот» эканлигига ишора қилганлар. Албатта, номланиши «Воқеоти Темурий», «Танзиймоти Темурий» ва б. шаклларда ҳам учрайди. Ундан ташқари кейинги асрлардаги гоҳида тўла, гоҳида ноқис нусхаларида хаттотлар томонидан ўзбошимчалик билан киритилган кўплаб тўқималар, биринчи нусхаларда бўлмаган воқеалар тафсилотлари ҳам учрайди. Бундан ташқари, зикр этилган 2 ҳар хил асарни «Тузуки Темурий» ва «Тузукоти Темурий» номлари билан бир муқова ичида кўчириб ёзишган. Шу боис ҳатто Европада ва баъзи бир шарқ мамлакатларида шарқ қўлёзмаларининг чоп этилган каталогларида ҳам шундай чалкашлик кўзга ташланади. Бундай камчилик «Т.т.»нинг 1991 йа 1996 й. нашрлари сўз бошида ҳам бор.
«Малфузоти Темурий»дан қатор таржималар амалга оширилди. 1830 й. Англияда Чарльз Стюарт уни инглиз тилига ўгирди. Унда Амир Темур ҳаётининг 39 ёшигача бўлган воқеалар акс эттирилган.
19 а.да Ўрта Осиёда «Малфузоти Темурий»нинг форсийдан эски ўзбек тилига қилинган 3 таржимаси пайдо бўлди. Шарқшунос Стори каталогида келтирилган маълумотга кўра, улардан бирини 1836 й. Қўқон хони Муҳаммад Алихоннинг буйруғига биноан, Хўжанд қозиси Набижон Маҳдум Хотиф амалга оширган. Таржима форс тилидаги ноқис нусхадан қилинган ва Амир Темурнинг 39 ёшгача воқеалари келтирилган. Ҳозир бу қўлёзма СанктПетербургдаги Шарқшунослик интида сақланмоқда.
Бошқаси, Хивада Муҳаммад Юсуф арРожий томонидан 1856—57й.лар «Тузуки Темурий» номи билан таржима қилинган ва яна бири «Қиссаи Темур» ва «Малфузот» номлари билан маълум бўлган Паҳлавон Ниёз Девон тарафидан 1857—58 й. лар Хивада ўгирилган асар. Ҳар иккала нусха СанктПетербург ш.да М. Е. СалтиковШчедрин номидаги Россия давлат миллий кутубхонасида сақланмоқда.
Набижон Махдумнинг куплаб хатолари бор эски ўзбек тилидаги таржимаси асосида рус шарқшуноси Н. П. Остроумов Туркистон генералгубернатори барон А. Б. Вревский ёрдамида «Малфузот»нинг туркий матнини 1891 й. Тошкентда нашр этди.
Н.П. Остроумов нашри асосида «Малфузот» рус шарқшуноси Нил Ликошин тарафидан 1894 й. Тошкентда рус тилига таржима қилинди. 1934 й. Москвада рус олими В.А. Панов томонидан Остроумовнинг мазкур нашри асосида «Малфузот»нинг янги таржимаси нашр этилди.
1992 й. Тошкентда таникли шарқшунос Ашраф Аҳмедов Н.П.Остроумов нашрига таянган ҳолда Шарафуддин Али Яздий «Зафарнома»сининг танқидий матнидан фойдаланиб, «Малфузот»нинг ўзбек тилидаги замонавийлаштирилган эркин табдилини амалга оширди.
Ниҳоят, «Малфузот»нинг Ўрта Осиёда амалга оширилган эски ўзбек тилидаги таржималари асосида, сўнгги йилларда, Ўзбекистон олимларидан Ҳ. Бобобеков, Ҳ. Бобоев, А. Қуронбеков томонидан «Тузуки Темурий» (иккинчи қайта нашрига «Зафарнома» деб ном қўйилган) ҳамда «Қиссаи Темур» («Малфузоти Темурий») китоблари чоп этилди.
Ад.: Темур тузуклари [форсчадан Алихонтўра Соғуний ва Ҳабибулла Кароматов таржимаси],Т., 1991, 1996; Кароматов Ҳ., «Темур тузуклари»ни Ўзбекистонда ўрганиш муаммолари (Темурийлар даври маданий ёдгорликлари), Т., 2003.
Ҳабибулла Кароматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.