Temuriylar harbiy san'ati
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 283–286-b. — ziyouz.com
Temuriylar harbiy san'ati — jahon ğarbiy san'agi rivojiga Amir Temur va uning avlodlari, xususan, Bobur qöşgan salmoqli hissa. Bu mutaxassislar, sarkardalar tomonidan ğakli ravişda e'tirof etilgan. Buyuk laşkarboşi va novator harbiy taşkilotçi hisoblanmiş Sohibqiron intizomli armiya tuzişga, jang paytida quşin qismlarini oqilona boşqarişga, jang taqdirini hal qiladigan joylarga ğarbiy kuçlarni tezkorlik bilan yöllaşga, mavjud tösiq va ğovlarni tadbirkorlik bilan bartaraf etişga, qöşindagi jangovar ruhni yuksak darajada uşlab turişga erişgan. Amir Temur va temuriylar armiyasi çorvadorlar qatori kosibçilik, hunar mandçilik, dehqonçilik bilan maşğul ötroq aholidan ham askar töplagan. Qöşinda harbiy kuçlarning asosini taşkil qilgan oşliq askarlar bilan bir qatorda piyodalar ham xizmat qilgan. Sohibqiron Şarqda birinçilardan bölib armiyaga öt soçar qurol — töp(ra'd)ni olib kirgan. Temuriylar davrida bu qurolning boşqa turlari (zarbzan, farangi, qozon va h.k.) keng yoyildi. Toğli hududlarda jang harakatlari olib boruvçi maxsus harbiy qism va bölinmalar taşkil qilingan. Amir Temur jahon harbiy iş tarixida 1bölib qöşinni jang maydonida an'anaviy 5 bölakdan farqli ravişda 7 qölga bölib joylaştiriş tartibini joriy etgan. Bu yangilik keyinçalik Töxtamiş, Şayboniyxon singari sarkardalar tomonidan özlaştirilgan. Ibn Arabşohning guvoxlik berişiça, Sohibqiron qöşinida ayollardan iborat bölinmalar bölib, ular erkaklar bilan bir safda turgan, qahramonlik va matonat namunalarini körsatgan.
Temuriylar armiyasi son jihatdan aniq taşkil etilgan, uning jangovar tartibi takomillaşib borgan, uz vaqtining ilğor qurol va texnikasi bilan ta'minlangan, qismlar bir-biridan kiyimboş, bayroq va tuğlari bilan farqlangan. Bunday farklaniş jangda qöşinni boşqarişda qöl kelgan. Duşman mudofaasini turli usullar bilan barbod etiş, raqibning yirik şaharlariga qöqqisdan zarba beriş, qal'a, qörğon va hisorlarning uzoq muddat muhosara qiliş, yov kuçlarini iloji boriça keng kölamda qurşab olib, qişloq, şahar, tuman, viloyatlarni birinketin zabt etiş, duşmanni batamom yakson etgungaça ta'qib qiliş, taslim bölgan mamlakatlarni boşqarişga işonçli kişilarni tayinlaş singari amaliyotlar Amir Temur va temuriylarga köplab zafarlar olib kelgan. Taktika jihatdan Amir Temur armiyasi öziga xos xususiyatlarga ega bölgan. Razvedka a'lo darajada yölga qöyilgan, qismlarning janggohda yoki jangovar safda talab darajasida harakat qilişi uçun zarur tadbir va çoralar işlab çiqilgan, ularni jang paytida tezkorlik bilan boşqarişga alohida diqqat qaratilgan. Önlik, yuzlik, minglik va tuman qömondonlarini tanlaş masalasiga oliy boş qömondon mas'ul hisoblangan. Sohibqironning harbiy san'at rivojiga qöşgan ulkan xizmatlaridan yana biri — jang vaqtida qöşin qanotlarini duşman hujumidan muhofaza qiliş va, öz navbatida, ğanim kuçlarini yon tomondan aylanib ötib, unga ortdan zarba beriş maqsadida tuzilgan otliq qism — qunbulning joriy etilişi bölgan. Bunday yangi harbiy qism Aleksandr, Gannibal, Çingizxon, Lyudovik XIV, Buyuk Fridrix kabi atoqli sarkardalar qöşinida bölmagan. Şayboniyxon armiyasida bunday kiyem mavjud edi va u tölyuma atamasi bilan nomlangan. Qöşin töplaş haqida maxsus buyruq (tunqol) elon qilingaç, hukmdor tomonidan tuzilgan röyxatga binoan jangçilar otulovi, qurolyaroği, oziq-ovqati, yemxaşagi bilan töplaniş yeriga yetib kelgan. Har bir askarga bitta yoy, 30 ta öq, bir sadoq, bitta qalqon, bitta qöşimça ot, yarim man oğirligida arqon, bir dona pişik, teri xalta va bitga qozon ajratilgan. Har 10 jangçi bir çodir, 2 belkurak, bir kerki, bitta öroq, bir arra, bir teşa, bitta bolta va 100 dona nina olib yurişi şart hisoblangan. Sara jangçilarning har 5 tasi bitta çodirga joylaşgan. Önbegining alohida çodiri va 5 ta qöşimça oti bölgan. Yuzbegiga ham alohida çodir va 10 ta qöşimça ot berilgan. Mingbegi çodirdan taşqari soyabon bilan ham ta'minlangan. Sohibqiron armiyasining turli bölinma va qismlariga 313 bek boşçilik qilgan. Ulardan dastlabki 100 tasi önbegilik, ikkinçi 100 tasi yuzbegilik, uçinçi 100 tasi mingbegilik lavozimlarini egallagan. Diviziya — tumanlarga Amir Temurning farzandlari, nabiralari va nomdor laşkarboşilar rahbarlik qilgan. Yetarli miqdorda qöşin töplangaç, u körikdan ötkazilgan. Temuriylar davrida yuriş yoki jangdan oldin laşkarni körikdan ötkazib, uning jangovar ruhi va holatini aniklaş izçillikka aylangan. Quşinning jangovar holatini nazardan ötkaziş imtihon qiliş usuli sifatida e'tirof etilgan ovgarta (ov uyuştiriş)dan unumli foydalanilgan.
Temuriylar harbiy yurişlarga köproq kuklam, yoz va kuz mavsumlarida otlanişni ma'qul bilganlar. Safar qoidasiga köra, har bir sarkarda öz darajasi va lavozimiga qarab qism va bölinmalari bilan yasol — jangovar tartibda harakat qilgan. Yasolni buzgan şaxs qattiq jazolangan. Qöşin janggohga tuşganda laşkargoh atrofi aravalar bilan tösilgan, xandaqdar bilan ihota qilingan, soqçi bölinmalar tomonidan qöriklab turilgan. Yuriş yoki jang paytida boşboşdoqlik, parokandalikni oldini oliş maqsadida har bir bölinma, guruh, kismning öz paroli — öron belgilangan. Armiya safar çoğida quyidagi jangovar tartibda harakat qilgan: Boş kuçlardan ança oldinda qaravul (avanpost), undan keyin manğlay (hiravul)(avangard), baranğar, juvanğar, qöl(markaz), çağdavul (aryergard) yurgan. Qöşin ketidan öğruq (oboz) peşmapeş kelgan. Oliy boş qömondon jang maydonini tanlaşga alohida diqqat qaratgan. Janggohning tekis, keng va qöşin qismlarini joylaştirişga qulay bölişi talab qilingan. Jang maydonining suvga yaqin bölişi hamda jang vaktida kuyoş nurining askarlar köziga tuşmasligi maqsadga molik hisoblangan. Yirik muhorabalar paytida dastasi uçiga yarim oy şakli qadalgan jangovar bayroq va tuğlar bilan bezatilgan oliy qömondon borgohi balandlikka örnatilgan. U yerdan jangning borişi kuzatilib turilgan.
Tarixiy manbalarda qayd etilişiça, Amir Temurning 12 ming kişilik qöşini jangga mana bunday tartibda kirgan. Duşman bilan dastlabki töqnaşuvni ayğoqçilik bilan maşğul bölgan qaravul boşlab bergan. Şundan söng öng va çap qanot ilğor qismlari — baranğar xiravuli va juvanğar hiravuli madadida asosiy ilğor qism — manğlay jangga kirgan. Manğlay ortidan baranğar hamda juvanğarning qolgan 2 bölagi — çapavul va şağavul ketma-ket harakatga kelgan. Uşbu kuçlar duşmanni Mağly6 etişga kifoya qilmasa, boş qömondon (amir ulumaro) boşçiligidagi markaz (qöl)(ğöl) hal qiluvçi hujumga taşlangan: vdravul, qaravul, manglay (xuravul).
Sohibkiron armiyasi qatnaşgan ulkan janglarning taktik boriş manzarasi quyidagiça bölgan: qöşin markazi 40 böluk — polkka taqsimlangan va Oliy boş qömondonga itoat qilgan. Uşbu böluklarning sara jangçilardan taşkil topgan 12 böluki safning 1qatorida, qolgan 28 böluki 2 va 3qatorlarda joylaşgan. Qirq bölukning öng tarafi oldida amirzodalar qismlari, söl tarafi oldida qarindoşlar va itşfoqçilar qismlari saf tortgan. 2qatorning baranğarida 6 böluk öz ilğori — hiravul bilan örin egallagan. Ayni şu miqsordagi böluk va hiravulga juvanğar ham ega bölgan.
2-qator baranğari va juvanğari oldida yuqoridagi tartibda 1qator qismlari joylaşgan. Uning oldida boş ilğor — manğlay (yoki hiravuli buzurg) harakatda bölgan. Yengil suvoriylardan iborat 2 böluk armiyani qöqqisdan böladigan hamladan muhofaza qiliş, duşman kuçlari harakatini kuzatiş bilan band bölgan.
Bobur qöşini dastlab an'anaviy 5 qismdan taşkil etilgan holda harakat qilgan. Keyinçalik bu jangovar tartibga jiddiy f özgartirişlar kiritilgan, markaz (ğöl) kuçaytiril3 gan. Markaz öng qöl baraiğyar çapavul va söl qölga taqsimlangan hamda öng yon va söl yondan iborat xossa tobin oldida qator vazifasida harakat qilgan. Xossa tobin öng va söldan tarkib top gan, 3qator vazifasini ötagan şaxsiy gvardiya böy oldidan joy olgan. Saralangan askarlardan tuzilgan xossa tobin markaz (ğöl)dan kuçsizroq, böydan esa kuçliroq hisoblangan.
Temuriylarga köplab zafarlar keltirgan bu harbiy tartib keyingi davrlarda Şayboniylar, Aştarxoniylar va Örta Osiyo xonliklari (Buxoro, Xiva, Köqon) davrida ança özgarişlarga luç kelgan.
Manbalar: Bobur Zahiriddin Muhammad, Boburnoma, T., 1960; Temur tuzuklari [forsçadan Alixontöra Soğuniy va Habibullo Karomatov tarjimasi], T., 1991; Giyas addin Ali, Dnevnik poxoda Timura v Indiyu [Perevod, predisloviye i primeçaniya A.A. Semenova], M., 1958; Şarafuddi n Ali Ya zdiy , Zafarnoma, T., 1997; I b n Arabşoh, Amir Temur tarixi. Ajoyib almakdur fi tarixi Temur(Temur tarixida taqdir ajoyibotlari), 1kitob, T., 1992; Nizom i ddi n Şomiy , Zafarnoma, T., 1996.
Ad.: Grekov B.D., Yakubovskiy A.Yu., Oltin Örda va uning qulaşi, T., 1956; Razin Ye. A., Istoriya voyennogo iskusstva, t.2, M., 1957; Dadaboyev H., Amir Temurning xarbiy mahorati, T., 1996.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕМУРИЙЛАР ҲАРБИЙ САНЪАТИ — жаҳон ғарбий санъаги ривожига Амир Темур ва унинг авлодлари, хусусан, Бобур қўшган салмоқли ҳисса. Бу мутахассислар, саркардалар томонидан ғакли равишда эътироф этилган. Буюк лашкарбоши ва новатор ҳарбий ташкилотчи ҳисобланмиш Соҳибқирон интизомли армия тузишга, жанг пайтида қушин қисмларини оқилона бошқаришга, жанг тақдирини ҳал қиладиган жойларга ғарбий кучларни тезкорлик билан йўллашга, мавжуд тўсиқ ва ғовларни тадбиркорлик билан бартараф этишга, қўшиндаги жанговар руҳни юксак даражада ушлаб туришга эришган. Амир Темур ва темурийлар армияси чорвадорлар қатори косибчилик, ҳунар мандчилик, деҳқончилик билан машғул ўтроқ аҳолидан ҳам аскар тўплаган. Қўшинда ҳарбий кучларнинг асосини ташкил қилган ошлиқ аскарлар билан бир қаторда пиёдалар ҳам хизмат қилган. Соҳибқирон Шарқда биринчилардан бўлиб армияга ўт сочар қурол — тўп(раъд)ни олиб кирган. Темурийлар даврида бу қуролнинг бошқа турлари (зарбзан, фаранги, қозон ва ҳ.к.) кенг ёйилди. Тоғли ҳудудларда жанг ҳаракатлари олиб борувчи махсус ҳарбий қисм ва бўлинмалар ташкил қилинган. Амир Темур жаҳон ҳарбий иш тарихида 1бўлиб қўшинни жанг майдонида анъанавий 5 бўлакдан фарқли равишда 7 қўлга бўлиб жойлаштириш тартибини жорий этган. Бу янгилик кейинчалик Тўхтамиш, Шайбонийхон сингари саркардалар томонидан ўзлаштирилган. Ибн Арабшоҳнинг гувохлик беришича, Соҳибқирон қўшинида аёллардан иборат бўлинмалар бўлиб, улар эркаклар билан бир сафда турган, қаҳрамонлик ва матонат намуналарини кўрсатган.
Темурийлар армияси сон жиҳатдан аниқ ташкил этилган, унинг жанговар тартиби такомиллашиб борган, уз вақтининг илғор қурол ва техникаси билан таъминланган, қисмлар бир-биридан кийимбош, байроқ ва туғлари билан фарқланган. Бундай фаркланиш жангда қўшинни бошқаришда қўл келган. Душман мудофаасини турли усуллар билан барбод этиш, рақибнинг йирик шаҳарларига қўққисдан зарба бериш, қалъа, қўрғон ва ҳисорларнинг узоқ муддат муҳосара қилиш, ёв кучларини иложи борича кенг кўламда қуршаб олиб, қишлоқ, шаҳар, туман, вилоятларни биринкетин забт этиш, душманни батамом яксон этгунгача таъқиб қилиш, таслим бўлган мамлакатларни бошқаришга ишончли кишиларни тайинлаш сингари амалиётлар Амир Темур ва темурийларга кўплаб зафарлар олиб келган. Тактика жиҳатдан Амир Темур армияси ўзига хос хусусиятларга эга бўлган. Разведка аъло даражада йўлга қўйилган, қисмларнинг жанггоҳда ёки жанговар сафда талаб даражасида ҳаракат қилиши учун зарур тадбир ва чоралар ишлаб чиқилган, уларни жанг пайтида тезкорлик билан бошқаришга алоҳида диққат қаратилган. Ўнлик, юзлик, минглик ва туман қўмондонларини танлаш масаласига олий бош қўмондон масъул ҳисобланган. Соҳибқироннинг ҳарбий санъат ривожига қўшган улкан хизматларидан яна бири — жанг вақтида қўшин қанотларини душман ҳужумидан муҳофаза қилиш ва, ўз навбатида, ғаним кучларини ён томондан айланиб ўтиб, унга ортдан зарба бериш мақсадида тузилган отлиқ қисм — қунбулнинг жорий этилиши бўлган. Бундай янги ҳарбий қисм Александр, Ганнибал, Чингизхон, Людовик XIV, Буюк Фридрих каби атоқли саркардалар қўшинида бўлмаган. Шайбонийхон армиясида бундай кием мавжуд эди ва у тўлюма атамаси билан номланган. Қўшин тўплаш ҳақида махсус буйруқ (тунқол) эьлон қилингач, ҳукмдор томонидан тузилган рўйхатга биноан жангчилар отулови, қуроляроғи, озиқ-овқати, емхашаги билан тўпланиш ерига етиб келган. Ҳар бир аскарга битта ёй, 30 та ўқ, бир садоқ, битта қалқон, битта қўшимча от, ярим ман оғирлигида арқон, бир дона пишик, тери халта ва битга қозон ажратилган. Ҳар 10 жангчи бир чодир, 2 белкурак, бир керки, битта ўроқ, бир арра, бир теша, битта болта ва 100 дона нина олиб юриши шарт ҳисобланган. Сара жангчиларнинг ҳар 5 таси битта чодирга жойлашган. Ўнбегининг алоҳида чодири ва 5 та қўшимча оти бўлган. Юзбегига ҳам алоҳида чодир ва 10 та қўшимча от берилган. Мингбеги чодирдан ташқари соябон билан ҳам таъминланган. Соҳибқирон армиясининг турли бўлинма ва қисмларига 313 бек бошчилик қилган. Улардан дастлабки 100 таси ўнбегилик, иккинчи 100 таси юзбегилик, учинчи 100 таси мингбегилик лавозимларини эгаллаган. Дивизия — туманларга Амир Темурнинг фарзандлари, набиралари ва номдор лашкарбошилар раҳбарлик қилган. Етарли миқдорда қўшин тўплангач, у кўрикдан ўтказилган. Темурийлар даврида юриш ёки жангдан олдин лашкарни кўрикдан ўтказиб, унинг жанговар руҳи ва ҳолатини аниклаш изчилликка айланган. Қушиннинг жанговар ҳолатини назардан ўтказиш имтиҳон қилиш усули сифатида эътироф этилган овгарта (ов уюштириш)дан унумли фойдаланилган.
Темурийлар ҳарбий юришларга кўпроқ куклам, ёз ва куз мавсумларида отланишни маъқул билганлар. Сафар қоидасига кўра, ҳар бир саркарда ўз даражаси ва лавозимига қараб қисм ва бўлинмалари билан ясол — жанговар тартибда ҳаракат қилган. Ясолни бузган шахс қаттиқ жазоланган. Қўшин жанггоҳга тушганда лашкаргоҳ атрофи аравалар билан тўсилган, хандақдар билан иҳота қилинган, соқчи бўлинмалар томонидан қўриклаб турилган. Юриш ёки жанг пайтида бошбошдоқлик, парокандаликни олдини олиш мақсадида ҳар бир бўлинма, гуруҳ, кисмнинг ўз пароли — ўрон белгиланган. Армия сафар чоғида қуйидаги жанговар тартибда ҳаракат қилган: Бош кучлардан анча олдинда қаравул (аванпост), ундан кейин манғлай (ҳиравул)(авангард), баранғар, жуванғар, қўл(марказ), чағдавул (арьергард) юрган. Қўшин кетидан ўғруқ (обоз) пешмапеш келган. Олий бош қўмондон жанг майдонини танлашга алоҳида диққат қаратган. Жанггоҳнинг текис, кенг ва қўшин қисмларини жойлаштиришга қулай бўлиши талаб қилинган. Жанг майдонининг сувга яқин бўлиши ҳамда жанг вактида куёш нурининг аскарлар кўзига тушмаслиги мақсадга молик ҳисобланган. Йирик муҳорабалар пайтида дастаси учига ярим ой шакли қадалган жанговар байроқ ва туғлар билан безатилган олий қўмондон боргоҳи баландликка ўрнатилган. У ердан жангнинг бориши кузатилиб турилган.
Тарихий манбаларда қайд этилишича, Амир Темурнинг 12 минг кишилик қўшини жангга мана бундай тартибда кирган. Душман билан дастлабки тўқнашувни айғоқчилик билан машғул бўлган қаравул бошлаб берган. Шундан сўнг ўнг ва чап қанот илғор қисмлари — баранғар хиравули ва жуванғар ҳиравули мададида асосий илғор қисм — манғлай жангга кирган. Манғлай ортидан баранғар ҳамда жуванғарнинг қолган 2 бўлаги — чапавул ва шағавул кетма-кет ҳаракатга келган. Ушбу кучлар душманни Maғлy6 этишга кифоя қилмаса, бош қўмондон (амир улумаро) бошчилигидаги марказ (қўл)(ғўл) ҳал қилувчи ҳужумга ташланган: вдравул, қаравул, манглай (хуравул).
Соҳибкирон армияси қатнашган улкан жангларнинг тактик бориш манзараси қуйидагича бўлган: қўшин маркази 40 бўлук — полкка тақсимланган ва Олий бош қўмондонга итоат қилган. Ушбу бўлукларнинг сара жангчилардан ташкил топган 12 бўлуки сафнинг 1қаторида, қолган 28 бўлуки 2 ва 3қаторларда жойлашган. Қирқ бўлукнинг ўнг тарафи олдида амирзодалар қисмлари, сўл тарафи олдида қариндошлар ва итшфоқчилар қисмлари саф тортган. 2қаторнинг баранғарида 6 бўлук ўз илғори — ҳиравул билан ўрин эгаллаган. Айни шу миқцордаги бўлук ва ҳиравулга жуванғар ҳам эга бўлган.
2-қатор баранғари ва жуванғари олдида юқоридаги тартибда 1қатор қисмлари жойлашган. Унинг олдида бош илғор — манғлай (ёки ҳиравули бузург) ҳаракатда бўлган. Енгил суворийлардан иборат 2 бўлук армияни қўққисдан бўладиган ҳамладан муҳофаза қилиш, душман кучлари ҳаракатини кузатиш билан банд бўлган.
Бобур қўшини дастлаб анъанавий 5 қисмдан ташкил этилган ҳолда ҳаракат қилган. Кейинчалик бу жанговар тартибга жиддий f ўзгартиришлар киритилган, марказ (ғўл) кучайтирил3 ган. Марказ ўнг қўл бараиғяр чапавул ва сўл қўлга тақсимланган ҳамда ўнг ён ва сўл ёндан иборат хосса тобин олдида қатор вазифасида ҳаракат қилган. Хосса тобин ўнг ва сўлдан таркиб топ ган, 3қатор вазифасини ўтаган шахсий гвардия бўй олдидан жой олган. Сараланган аскарлардан тузилган хосса тобин марказ (ғўл)дан кучсизроқ, бўйдан эса кучлироқ ҳисобланган.
Темурийларга кўплаб зафарлар келтирган бу ҳарбий тартиб кейинги даврларда Шайбонийлар, Аштархонийлар ва Ўрта Осиё хонликлари (Бухоро, Хива, Кўқон) даврида анча ўзгаришларга луч келган.
Манбалар: Бобур Заҳириддин Муҳаммад, Бобурнома, Т., 1960; Темур тузуклари [форсчадан Алихонтўра Соғуний ва Ҳабибулло Кароматов таржимаси], Т., 1991; Гийас аддин Али, Дневник похода Тимура в Индию [Перевод, предисловие и примечания А.А. Семенова], М., 1958; Шарафудди н Али Я здий , Зафарнома, Т., 1997; И б н Арабшоҳ, Амир Темур тарихи. Ажойиб алмакдур фи тарихи Темур(Темур тарихида тақдир ажойиботлари), 1китоб, Т., 1992; Низом и дди н Шомий , Зафарнома, Т., 1996.
Ад.: Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Олтин Ўрда ва унинг қулаши, Т., 1956; Разин Е. А., История военного искусства, т.2, М., 1957; Дадабоев Ҳ., Амир Темурнинг харбий маҳорати, Т., 1996.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.