Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Tennis

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 291–292-b. — ziyouz.com

    Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

    Tennis TENNIS, launtennis (ing, lawn — ötloq, maysazor; «tennis» terminining kelib çiqişi töğrisida bir neça taxmin bor: frans. tenez — mana, ol; ing. tens — önlik, çunki örta asrlarda tennisga öxşaş öyinni beş kişidan, jami ön kişi öynagan; ing. tenia — rişta; töpni tortilgan ipdan oşirib öynalgani uçun) — sport turi, movut qoplangan rezina koptok raketka yordamida urilib kortsa. öynaladi. Koptokning diametri 6,35—6,67 sm, oğirligi 56,7g. Yoğoç, yengil metall yoki plastmassadan har xil ölçamda tayyorlangan raketkalar oğirligi 255—400 g. Öyin kortning orqa çiziğidan raqibning törga yaqin maydonçasiga koptokni xatosiz uzatiş bilan boşlanadi. Koptok maydonga tegib sakragandan keyin raqib uni qaytaradi (öyin davomida xam koptokni ikkinçi sakragandan keyin olişga ruxsat etilmaydi, faqat ikkinçi zarbadan boşlab koptokni kortga tuşirmasdan ham qaytariş mumkin). Geymda hisob 15:0,30:0,40:0 va h.k. tarzda yuritiladi, agar 40:40 hisobi — «teng» qayd etilsa, keyingi oçkoni yutgan «köp», yutqizgan «kam» böladi. «Köp»dan keyin oçkoni yutgan geymni ham yutadi. Setda olti geym (6,0...6:4) yutiş lozim, bordiyu hisob 6:5 bölsa, öyin davom ettiriladi. 12 geymdan keyin hisob 7:5 bölsa, ğolib aniklanadi. Agar 6:6 hisobi qayd etilsa, «taybreyk» öynaladi. «Taybreyk»da ğolib çiqiş uçun 7 oçko töplaş zarur, agar hisob 7:6 bölib qolsa, öyin qaysidir tomonning ikki oçko özib ketişigaça davom etadi. Erkaklar öyinida eng köp setlar mikdori — 5, ayollarda —3 ta. T. musobaqalari yakkalik, juftlik va aralaş (bir erkak va bir ayol) tarzida taşkil qilinadi.

    T.ga öxşaş öyinlar dastlab Misrning Tinis (Tanis) ş.da paydo bölgan degan taxmin ham mavjud. Bu öyin 13— 14-a.larda Italiya, Fransiya, Angliyada ommalaşdi. Fransiyada rohiblar 5 tadan bölib kaftlarida T.ga öxşaş öyin öynaşgan. 16-a.dan boşlab öyinda dastlabki raketkalar qöllanildi. Zamonaviy T. qoidalarini angliyalik Volter Uingfild işlab çiqqan (1874). Şu qoidalar asosida «Uimbldon» turniri (Angliya) 1877 y.dan, AQŞ oçiq çempionata 1881 y.dan, «Rollan Garros» turniri (Fransiya) 1891 y.dan, Avstraliya oçiq çempionata 1905 y.dan ötkazilib kelinadi (hozirgi kunda bu musobaqalar «Ulkan toj» musobakdlari deyiladi).

    T. 1896 y. Olimpiada öyinlari dasturiga kiritilgan. Amerikalik Duayt Filli Devis taşabbusi bilan 1900 y.dan jamoalar örtasida norasmiy jahon çempionati hisoblanmiş Devis kubogi ötkaziladi. 1912 y. xalqaro launtennis federatsiyasi (ILTF)ra asos solindi (1977 y.da Xalqaro tennis federatsiyasi — ITF deb özgartirildi). 1965 y.da Xalkaro professional tennisçilar assotsiatsiyasi (1ART) tuzildi, U 1972 y.da Professional tennisçilar assotsiatsiyasi (ATR) ga aylantirildi. ATR har yili 4 toifaga bölingan 77 ta musobaqa ötkazadi. 1963 y.da Ayollar tennis assotsiatsiyasi (WTA) taşkil qilindi. Hozirgi kunda WTA 54 ta musobaqa taşkilotçisidir (2004). T. AQŞ, Avstraliya, Argentina, Buyuk Britaniya, Germaniya, JAR, Ispaniya, Fransiya kabi davlatlarda yaxşi rivojlangan. Byorn Borg (Şvetsiya), Jon Makinroy (AQŞ), Ivan Lendl (Çexiya), Boris Bekker (Germaniya), Pit Samprass (AQŞ), Martina Navratilova (AQŞ), Şteffi Graf (Germaniya), Martina Xingis (Şveysariya) kabi T. ustalarining nomi maşhur.

    Özbekistonda T.ga öxşaş öyinlar qadimdan öynalgan. Xususan, «bir tayoq» xalq öyinida T. ga xos jihatlar mavjud. Zamonaviy T. Özbekistonga 20-a. ning boşlarida kirib keldi. Mamlakat mikesidagi musobaqalarda V. Puşkarev, Ş. Çebatarev, S. Obidov, R. Yalalova kabi tennisçilar muvaffaqiyatli qatnaşib, sport ustasi talabini bajarişdi. Respublikamizda T. 20-a. ning söngga ön yilligidan boşlab keskin rivojlandi. Mustaqillikka erişgan Özbekistonning deyarli hamma şaharlarida zamonaviy T. kortlari bunyod etildi. Toşkent, Farğona, Samarkand, Namangan, Andijon ş. laridagi bu sport inşootlarida tennisçilar va T. muxlislari uçun barça qulayliklar yaratilgan. 1992 y.da Özbekiston federatsiyasi tuzildi va öşa yili 1TĞ a'zoligiga qabul qilindi. 1994 y.dan Özbekiston Devis kubogi musobaqalariga kuşildi, tennisçilarimiz Osiyo öyinlari, qit'a çempionatlari, olimpiada va b. xalqaro musobaqalarda iştirok eta boşladilar. Toşkentda professional tennisçilar örtasida «Prezident kubogi» xalqaro musobaqasining ötkazilişi (1994 y.dan) Özbekistonda bu sport turining yuksaliş davrini boşlab berdi. Keyinroq bu musobaqa ATR tur doirasiga kiritildi va jahonning eng kuçli tennisçilari Özbekiston poytaxtiga taşrif buyurişdi. 1996 y.da Toşkentda ayollar örtasida Çellenjer musobaqalariga asos solindi va u WTA turkumidagi musobaqalar orasidan joy oldi. Viloyat markazlarida ham Fyuçers, Çellenjer musobaqalari ötkazila boşlandi. 1997 y.dan rahbar havaskor tennisçilar örtasida «Havas» musobaqalarining boşlanişi T.ning yanada ommalaşuvida muxim rol öynadi. Vazirlar Mahkamasining «Özbekiston Respublikasidatennisni rivojlantirişni qöllabquvvatlaş jamğarmasini taşkil etiş töğrisida» (1997 y. 25 avg.) va «Özbekiston Respublikasida tennisni yanada rivojlantiriş çoratadbirlari töğrisida»gi (1998 y. 11 sent.) karorlari T.ning taraqqiyotiga qulay şartşaroit yaratdi. 1998 y. 20 martdan «TennisQ» gazetasi çiqarila boşlandi. 2001 y.dan Devis kubogi tartibi böyiça viloyat jamoalari örtasida Özbekiston kubogi musobaqalari ötkazilyapti. Mamlakatning barça viloyatlarida respublika T. federatsiyasining bölimlari bor. 47 ta T. klubi, T.ga ixtisoslaşgan 76 ta bolalarösmirlar sport maktablari faoliyat körsatyapti. Özbekistonda 15 mingdan ziyod kişi T. bilan şuğullanadi, ularga 241 murabbiy saboq beradi (2004). I. Tölaganova, V. Kutsenko, O. Ogorodov, I. Isroilova, O. Omonmurodova Osiyo öyinlari, qit'a çempionati, universiada, xalqaro musobaqalarda ğolibsovrindor bölişdi. Bu tennisçilarning ğalabasida V. Puşkarev, A. Yolxin, F. Sultonbekov, H. Şafikrv kabi murabbiylarning hissasi bor.

    Ad.: Mustafin R., Sultonbekov F., Tennis, T., 1993; Yançuk V., Yakovenko V., Bolşoy mir bolşogo tennisa, T., 1998; Jumayev K., Möminov A., Yunusobod tennis klubi, T., 1999.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТЕННИС, лаунтеннис (инг, lawn — ўтлоқ, майсазор; «теннис» терминининг келиб чиқиши тўғрисида бир неча тахмин бор: франц. tenez — мана, ол; инг. tens — ўнлик, чунки ўрта асрларда теннисга ўхшаш ўйинни беш кишидан, жами ўн киши ўйнаган; инг. tenia — ришта; тўпни тортилган ипдан ошириб ўйналгани учун) — спорт тури, мовут қопланган резина копток ракетка ёрдамида урилиб кортца. ўйналади. Коптокнинг диаметри 6,35—6,67 см, оғирлиги 56,7г. Ёғоч, енгил металл ёки пластмассадан ҳар хил ўлчамда тайёрланган ракеткалар оғирлиги 255—400 г. Ўйин кортнинг орқа чизиғидан рақибнинг тўрга яқин майдончасига коптокни хатосиз узатиш билан бошланади. Копток майдонга тегиб сакрагандан кейин рақиб уни қайтаради (ўйин давомида хам коптокни иккинчи сакрагандан кейин олишга рухсат этилмайди, фақат иккинчи зарбадан бошлаб коптокни кортга туширмасдан ҳам қайтариш мумкин). Геймда ҳисоб 15:0,30:0,40:0 ва ҳ.к. тарзда юритилади, агар 40:40 ҳисоби — «тенг» қайд этилса, кейинги очкони ютган «кўп», ютқизган «кам» бўлади. «Кўп»дан кейин очкони ютган геймни ҳам ютади. Сетда олти гейм (6,0...6:4) ютиш лозим, бордию ҳисоб 6:5 бўлса, ўйин давом эттирилади. 12 геймдан кейин ҳисоб 7:5 бўлса, ғолиб аникланади. Агар 6:6 ҳисоби қайд этилса, «тайбрейк» ўйналади. «Тайбрейк»да ғолиб чиқиш учун 7 очко тўплаш зарур, агар ҳисоб 7:6 бўлиб қолса, ўйин қайсидир томоннинг икки очко ўзиб кетишигача давом этади. Эркаклар ўйинида энг кўп сетлар микдори — 5, аёлларда —3 та. Т. мусобақалари яккалик, жуфтлик ва аралаш (бир эркак ва бир аёл) тарзида ташкил қилинади.

    Т.га ўхшаш ўйинлар дастлаб Мисрнинг Тинис (Танис) ш.да пайдо бўлган деган тахмин ҳам мавжуд. Бу ўйин 13— 14-а.ларда Италия, Франция, Англияда оммалашди. Францияда роҳиблар 5 тадан бўлиб кафтларида Т.га ўхшаш ўйин ўйнашган. 16-а.дан бошлаб ўйинда дастлабки ракеткалар қўлланилди. Замонавий Т. қоидаларини англиялик Вольтер Уингфильд ишлаб чиққан (1874). Шу қоидалар асосида «Уимблдон» турнири (Англия) 1877 й.дан, АҚШ очиқ чемпионата 1881 й.дан, «Роллан Гаррос» турнири (Франция) 1891 й.дан, Австралия очиқ чемпионата 1905 й.дан ўтказилиб келинади (ҳозирги кунда бу мусобақалар «Улкан тож» мусобакдлари дейилади).

    Т. 1896 й. Олимпиада ўйинлари дастурига киритилган. Америкалик Дуайт Филли Дэвис ташаббуси билан 1900 й.дан жамоалар ўртасида норасмий жаҳон чемпионати ҳисобланмиш Дэвис кубоги ўтказилади. 1912 й. халқаро лаунтеннис федерацияси (ILTF)ra асос солинди (1977 й.да Халқаро теннис федерацияси — ITF деб ўзгартирилди). 1965 й.да Халкаро профессионал теннисчилар ассоциацияси (1АРТ) тузилди, У 1972 й.да Профессионал теннисчилар ассоциацияси (АТР) га айлантирилди. АТР ҳар йили 4 тоифага бўлинган 77 та мусобақа ўтказади. 1963 й.да Аёллар теннис ассоциацияси (WTA) ташкил қилинди. Ҳозирги кунда WTA 54 та мусобақа ташкилотчисидир (2004). Т. АҚШ, Австралия, Аргентина, Буюк Британия, Германия, ЖАР, Испания, Франция каби давлатларда яхши ривожланган. Бьёрн Борг (Швеция), Жон Макинрой (АҚШ), Иван Лендл (Чехия), Борис Беккер (Германия), Пит Сампрасс (АҚШ), Мартина Навратилова (АҚШ), Штеффи Граф (Германия), Мартина Хингис (Швейцария) каби Т. усталарининг номи машҳур.

    Ўзбекистонда Т.га ўхшаш ўйинлар қадимдан ўйналган. Хусусан, «бир таёқ» халқ ўйинида Т. га хос жиҳатлар мавжуд. Замонавий Т. Ўзбекистонга 20-а. нинг бошларида кириб келди. Мамлакат микесидаги мусобақаларда В. Пушкарев, Ш. Чебатарев, С. Обидов, Р. Ялалова каби теннисчилар муваффақиятли қатнашиб, спорт устаси талабини бажаришди. Республикамизда Т. 20-а. нинг сўнгга ўн йиллигидан бошлаб кескин ривожланди. Мустақилликка эришган Ўзбекистоннинг деярли ҳамма шаҳарларида замонавий Т. кортлари бунёд этилди. Тошкент, Фарғона, Самарканд, Наманган, Андижон ш. ларидаги бу спорт иншоотларида теннисчилар ва Т. мухлислари учун барча қулайликлар яратилган. 1992 й.да Ўзбекистон федерацияси тузилди ва ўша йили 1ТҒ аъзолигига қабул қилинди. 1994 й.дан Ўзбекистон Дэвис кубоги мусобақаларига кушилди, теннисчиларимиз Осиё ўйинлари, қитъа чемпионатлари, олимпиада ва б. халқаро мусобақаларда иштирок эта бошладилар. Тошкентда профессионал теннисчилар ўртасида «Президент кубоги» халқаро мусобақасининг ўтказилиши (1994 й.дан) Ўзбекистонда бу спорт турининг юксалиш даврини бошлаб берди. Кейинроқ бу мусобақа АТР тур доирасига киритилди ва жаҳоннинг энг кучли теннисчилари Ўзбекистон пойтахтига ташриф буюришди. 1996 й.да Тошкентда аёллар ўртасида Челленжер мусобақаларига асос солинди ва у WTA туркумидаги мусобақалар орасидан жой олди. Вилоят марказларида ҳам Фьючерс, Челленжер мусобақалари ўтказила бошланди. 1997 й.дан раҳбар ҳаваскор теннисчилар ўртасида «Ҳавас» мусобақаларининг бошланиши Т.нинг янада оммалашувида мухим роль ўйнади. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикасидатеннисни ривожлантиришни қўллабқувватлаш жамғармасини ташкил этиш тўғрисида» (1997 й. 25 авг.) ва «Ўзбекистон Республикасида теннисни янада ривожлантириш чоратадбирлари тўғрисида»ги (1998 й. 11 сент.) карорлари Т.нинг тараққиётига қулай шартшароит яратди. 1998 й. 20 мартдан «TennisҚ» газетаси чиқарила бошланди. 2001 й.дан Дэвис кубоги тартиби бўйича вилоят жамоалари ўртасида Ўзбекистон кубоги мусобақалари ўтказиляпти. Мамлакатнинг барча вилоятларида республика Т. федерациясининг бўлимлари бор. 47 та Т. клуби, Т.га ихтисослашган 76 та болаларўсмирлар спорт мактаблари фаолият кўрсатяпти. Ўзбекистонда 15 мингдан зиёд киши Т. билан шуғулланади, уларга 241 мураббий сабоқ беради (2004). И. Тўлаганова, В. Куценко, О. Огородов, И. Исроилова, О. Омонмуродова Осиё ўйинлари, қитъа чемпионати, универсиада, халқаро мусобақаларда ғолибсовриндор бўлишди. Бу теннисчиларнинг ғалабасида В. Пушкарев, А. Ёлхин, Ф. Султонбеков, Ҳ. Шафикрв каби мураббийларнинг ҳиссаси бор.

    Ад.: Мустафин Р., Султонбеков Ф., Теннис, Т., 1993; Янчук В., Яковенко В., Большой мир большого тенниса, Т., 1998; Жумаев К., Мўминов А., Юнусобод теннис клуби, Т., 1999.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.