Tepaqöton tuz koni
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 296-b. — ziyouz.com
Tepaqöton tuz koni - Qaşqadaryo viloyatidagi kon; Lalmikon tuz koni bilan tutaşgan. 1950 y.da oçilgan. Konning geologik tuzilişi 1959—64 y.larda örganilgan. T.t.k. braxiantiklinal şaklida jan.garbdan şim.şarqqa çözilgan bölib, Tepaqöton tepaligidan iborat. Uz. 15—20 km, eni 5—6 km. Tepaqöton braxiantiklinali özagidagi tuz qatlamlari yuvilib ketgan, tuz ostidagi angidrit qatlamlari esa qoryomğir suvlari ta'sirida qisman gipsga aylangan. Tepaqötondagi svita yotqiziqlarining qalinligi 850—900 m. 4 qavat (yirik qatlam)dan tuzilgan (pastdan yuqoriga): 1) angidrit qavati — kökimtir kulrang, oq angidrit va qoramtir ohaktoş qatlamlaridan taşkil topgan, qalinligi 155—200 m; 2) danburitli galitangidrit qavati — kulrang, kökimtir angidrit va qoramtir ohaktoş, rangsiz galit (oş tuzi) qatlamlaridan tuzilgan bölib, pastki va yuqorigi angidrit qatlamlarida danburit minerali uçraydi, qalinligi 130—250 m; 3) tuz qavati — rangiga köra 2 qismga ajraladi: pastda 200 m qalinlikdagi rangsiz (maydalanganda oq) va kulrang oş tuzi, yuqorida esa 200—250 m qalinlikdagi qizil va puşti rang tuz katlamlari bölib, ular orasida 3 ta silvinit (kaliy tuzlari) gorizonti joylaşgan; 4) yuqori gips angidrit qavati — qalinligi 2—15 m. T.t.k.da kaliy va oş tuzidan taşqari yer yuzasiga çiqib yotgan gips va angidrit qatlamlari ham mavjud bölib, sulfat kislota uçun xom aşyo hisoblanadi. Gipsning danburitli xilidan qişloq xöjaligi.da mikroelementli öğit sifatida foydalaniş mumkin. Bör va paleogen davrlari yotqiziqlaridagi gillar va dolomit qatlamlari quriliş materiallaridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕПАҚЎТОН ТУЗ КОНИ - Қашқадарё вилоятидаги кон; Лалмикон туз кони билан туташган. 1950 й.да очилган. Коннинг геологик тузилиши 1959—64 й.ларда ўрганилган. Т.т.к. брахиантиклиналь шаклида жан.гарбдан шим.шарққа чўзилган бўлиб, Тепақўтон тепалигидан иборат. Уз. 15—20 км, эни 5—6 км. Тепақўтон брахиантиклинали ўзагидаги туз қатламлари ювилиб кетган, туз остидаги ангидрит қатламлари эса қорёмғир сувлари таъсирида қисман гипсга айланган. Тепақўтондаги свита ётқизиқларининг қалинлиги 850—900 м. 4 қават (йирик қатлам)дан тузилган (пастдан юқорига): 1) ангидрит қавати — кўкимтир кулранг, оқ ангидрит ва қорамтир оҳактош қатламларидан ташкил топган, қалинлиги 155—200 м; 2) данбуритли галитангидрит қавати — кулранг, кўкимтир ангидрит ва қорамтир оҳактош, рангсиз галит (ош тузи) қатламларидан тузилган бўлиб, пастки ва юқориги ангидрит қатламларида данбурит минерали учрайди, қалинлиги 130—250 м; 3) туз қавати — рангига кўра 2 қисмга ажралади: пастда 200 м қалинликдаги рангсиз (майдаланганда оқ) ва кулранг ош тузи, юқорида эса 200—250 м қалинликдаги қизил ва пушти ранг туз катламлари бўлиб, улар орасида 3 та сильвинит (калий тузлари) горизонти жойлашган; 4) юқори гипс ангидрит қавати — қалинлиги 2—15 м. Т.т.к.да калий ва ош тузидан ташқари ер юзасига чиқиб ётган гипс ва ангидрит қатламлари ҳам мавжуд бўлиб, сульфат кислота учун хом ашё ҳисобланади. Гипснинг данбуритли хилидан қишлоқ хўжалиги.да микроэлементли ўғит сифатида фойдаланиш мумкин. Бўр ва палеоген даврлари ётқизиқларидаги гиллар ва доломит қатламлари қурилиш материалларидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.