Teplovideniye
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 296–297-b. — ziyouz.com
Teplovideniye (rus. teplo — issiklik va videniye — köriş) — oddiy közga körinmaydigan obyektlar çiqaradigan yoki ulardan qaytadigan infraqizil nurlaniş böyiça ularning körinadigan tasvirini hosil qiliş usuli. Qoronği joyda yoki optik şaffofmas muhitda turgan obyektlarning örnini aniklaş, murakkab yuzalarning ayrim joylari qizdirilganlik darajasini, noşaffof jismlarning içki tuzilişini örganiş uçun qöllanadi. Qizdirilgan jism özidan közga körinmaydigan issiqlik nurlari çiqaradi. Bu infraqizil nurlanişlarni maxsus qabul qilgiçlar yordamida qabul qilib, biror usul bilan körinadigan tasvirga aylantiriş mumkin.
Dastlabki T. qurilmalari 20-a. 30-y. larida issiqlik nurlarini elektr signaliga aylantirib beruvçi qabul qilgiç sifatida bolometr va termopara işlatilgan. 1970 y.ga kelib, teplovizor deb ataluvçi T. tizimi rivojlandi. Teplovizor, asosan, qabul qiluvçi kamera va tasvirlarni körsatuvçi indikator qurilmalardan iborat.
Keyinçalik yaratilgan teplovizorlarda maxsus usul bilan sovitiladigan fotopriyomniklar hamda piroelektrik qabul kilgiçlar keng işlatiladi. Bunday teplovizorlar tölqin uz. Xq5—6 mkm bölgan nurlarni oson qabul qila oladi. Ular inson tanasining ayrim joylari haroratini 0,1° aniqlikda sezadi. Bu esa rak kasalliklarini va qon aylaniş tizimida mavjud bölgan buzilişlarni oldindan aytib berişga imkon beradi. Gammarentgen, ultratovuş, elektromagnit tölqinlardan foydalanib işlaydigan usuli — introskopiya keng qöllaniladi.
T. qurilmalari kosmonavtika, tibbiyot, quriliş, qx., geologiya, navigatsiya, defektoskopiya, harbiy iş va b. sohalarda qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕПЛОВИДЕНИЕ (рус. тепло — иссиклик ва видение — кўриш) — оддий кўзга кўринмайдиган объектлар чиқарадиган ёки улардан қайтадиган инфрақизил нурланиш бўйича уларнинг кўринадиган тасвирини ҳосил қилиш усули. Қоронғи жойда ёки оптик шаффофмас муҳитда турган объектларнинг ўрнини аниклаш, мураккаб юзаларнинг айрим жойлари қиздирилганлик даражасини, ношаффоф жисмларнинг ички тузилишини ўрганиш учун қўлланади. Қиздирилган жисм ўзидан кўзга кўринмайдиган иссиқлик нурлари чиқаради. Бу инфрақизил нурланишларни махсус қабул қилгичлар ёрдамида қабул қилиб, бирор усул билан кўринадиган тасвирга айлантириш мумкин.
Дастлабки Т. қурилмалари 20-а. 30-й. ларида иссиқлик нурларини электр сигналига айлантириб берувчи қабул қилгич сифатида болометр ва термопара ишлатилган. 1970 й.га келиб, тепловизор деб аталувчи Т. тизими ривожланди. Тепловизор, асосан, қабул қилувчи камера ва тасвирларни кўрсатувчи индикатор қурилмалардан иборат.
Кейинчалик яратилган тепловизорларда махсус усул билан совитиладиган фотоприёмниклар ҳамда пироэлектрик қабул килгичлар кенг ишлатилади. Бундай тепловизорлар тўлқин уз. Хқ5—6 мкм бўлган нурларни осон қабул қила олади. Улар инсон танасининг айрим жойлари ҳароратини 0,1° аниқликда сезади. Бу эса рак касалликларини ва қон айланиш тизимида мавжуд бўлган бузилишларни олдиндан айтиб беришга имкон беради. Гаммарентген, ультратовуш, электромагнит тўлқинлардан фойдаланиб ишлайдиган усули — интроскопия кенг қўлланилади.
Т. қурилмалари космонавтика, тиббиёт, қурилиш, қх., геология, навигация, дефектоскопия, ҳарбий иш ва б. соҳаларда қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.