Teplovoz

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 297-b. — ziyouz.com

Teplovoz — içki yonuv dvigateli (dizel) örnatilgan tortuvçi kuç maşinasi; lokomotiv. Issiklik dvigatelidan t.y.da foydalaniş yuyasi 19-a. oxirlarida örtaga taşlangan. 20-a. 20-y. larigaça T.ning bir neça turi yaratildi. Korxona içida yuk taşişda işlatiladigan avtodrezina, motovozlar dastlabki T.lardir. Birinçi T. Germaniyada 1912 y. sinab körilgan. 1922 y. rus muhandisi A.N.Şelest T.ning mexanik uzatmasi konstruksiyasini yaratdi (lekin uning ğoyasi 1950 y. Şvetsiyada amalga oşdi). SSSR da Ya. M. Gakkel konstruksiyasi böyiça dunyoda birinçi magistral T. 1924 y. yaratildi. Keyinçalik T. konstruksiyasi takomillaştirib borildi. 1932 y. birinçi magistral elektrovoz yasaldi.

T.ning asosiy qismlari: dvigatel, kuç qurilmasi, ekipaj qismi, yordamçi jihozlar. Maşina bölimiga örnatilgan dvigatel yonilği (dizel yonilğisi)ning issiklik energiyasini mexanik energiyaga aylantiradi va uni mexanik, gidravlik yoki elektr kuç qurilmasi orqali ğildirak juftlariga uzatadi.

Elektr kuç qurilmali T. eng köp tarqaldi. Bunda asosiy dvigatelning tirsakli vali boş elektr generator yakorini, tişli uzatma orqali esa ğildirak juftlarini aylantiradi. T.ning magistral (yuk va yölovçilar uçun möljallangan) va manyovrçi (vagonlarni saralaş va poyezdlar tuziş uçun möljallangan) xillari bor. Magistral T.lar dvigatelining quvvati 6000 kVt gaça, tezligi 160 km/soat ga yetadi, manyovr T.larining quvvati 300—1000 kVt. Dvigatelning quvvatiga qarab, 6—20 silindr 1—2 qator yoki Vsimon qilib joylaştiriladi. Porşen yulining silindr diametriga nisbati 0,9—1,4. T. dvigetalining işi aylaniş çastotasi va kuvvat rostlagiçlari hamda suv, moy trasi rostlagiçlari yordamida avtomatlaştiriladi. Ekipaj qismi asosiy rama, ğildirak juftlari, buksa (gupçak) va ressorali osmalar örnatiladigan ikki, uç yoki tört öqli telejkalardan iborat. Maşina qismida dvigateldan taşqari asosiy generator, kompressor, akkumulyatorlar batareyasi, filtr va b. joylaştiriladi. T. bir, ikki, uç va turt seksiyali (kuzovli) böladi. Barça seksiyalar birinçi seksiyadagi pultdan boşqariladi. Parovoz T.ning ötmişdoşi, elektrovoz uning istiqboli. Hozir t.y.da, asosan, T. va elektrovozdan foydalaniladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕПЛОВОЗ — ички ёнув двигатели (дизель) ўрнатилган тортувчи куч машинаси; локомотив. Иссиклик двигателидан т.й.да фойдаланиш юяси 19-а. охирларида ўртага ташланган. 20-а. 20-й. ларигача Т.нинг бир неча тури яратилди. Корхона ичида юк ташишда ишлатиладиган автодрезина, мотовозлар дастлабки Т.лардир. Биринчи Т. Германияда 1912 й. синаб кўрилган. 1922 й. рус муҳандиси А.Н.Шелест Т.нинг механик узатмаси конструкциясини яратди (лекин унинг ғояси 1950 й. Швецияда амалга ошди). СССР да Я. М. Гаккел конструкцияси бўйича дунёда биринчи магистрал Т. 1924 й. яратилди. Кейинчалик Т. конструкцияси такомиллаштириб борилди. 1932 й. биринчи магистрал электровоз ясалди.

Т.нинг асосий қисмлари: двигатель, куч қурилмаси, экипаж қисми, ёрдамчи жиҳозлар. Машина бўлимига ўрнатилган двигатель ёнилғи (дизель ёнилғиси)нинг иссиклик энергиясини механик энергияга айлантиради ва уни механик, гидравлик ёки электр куч қурилмаси орқали ғилдирак жуфтларига узатади.

Электр куч қурилмали Т. энг кўп тарқалди. Бунда асосий двигателнинг тирсакли вали бош электр генератор якорини, тишли узатма орқали эса ғилдирак жуфтларини айлантиради. Т.нинг магистрал (юк ва йўловчилар учун мўлжалланган) ва манёврчи (вагонларни саралаш ва поездлар тузиш учун мўлжалланган) хиллари бор. Магистрал Т.лар двигателининг қуввати 6000 кВт гача, тезлиги 160 км/соат га етади, манёвр Т.ларининг қуввати 300—1000 кВт. Двигателнинг қувватига қараб, 6—20 цилиндр 1—2 қатор ёки Vсимон қилиб жойлаштирилади. Поршень йулининг цилиндр диаметрига нисбати 0,9—1,4. Т. двигеталининг иши айланиш частотаси ва кувват ростлагичлари ҳамда сув, мой траси ростлагичлари ёрдамида автоматлаштирилади. Экипаж қисми асосий рама, ғилдирак жуфтлари, букса (гупчак) ва рессорали осмалар ўрнатиладиган икки, уч ёки тўрт ўқли тележкалардан иборат. Машина қисмида двигателдан ташқари асосий генератор, компрессор, аккумуляторлар батареяси, фильтр ва б. жойлаштирилади. Т. бир, икки, уч ва турт секцияли (кузовли) бўлади. Барча секциялар биринчи секциядаги пультдан бошқарилади. Паровоз Т.нинг ўтмишдоши, электровоз унинг истиқболи. Ҳозир т.й.да, асосан, Т. ва электровоздан фойдаланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.