Terek daryosi böyidagi jang

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 301–303-b. — ziyouz.com

Terek daryosi böyidagi jang (1395 y., 15—17 apr.) — Amir Temur va Daşti Qipçoq hukmdori Tuxmamişxon qöşinlari örtasida Şim. Kavkazdagi Terek daryosi böyida, Nöğay daştida sodir bölgan jang. Amir Temur 250 ming atrofidagi qöşinini 7 qölga bölib, janggohga joylaştirgan. Markazda asosiy qöl, uning oldida boş hiravul (manğlay), ortida esa çağdavul (aryergard) turgan. Qöşinning öng va söl qanotlari qunbullar bilan mustahkamlangan. Taktik jihatdan bu harbiy köşilmalar mustaqil harakat qilgan va faqat oliy boş qömondonga böysungan. Sohibqiron qöllayotgan jangovar tartib usulining ustun tomonlarini 1391 y.gi jang paytida payqab olgan Töxtamişxon ham öz armiyasini jang maydonida xuddi raqibidek joylaştirgan. 15 apr. çorşanba kuni qaramaqarşi tomon qöşinlari (taxm. 450—500 ming) jangovar bayroq va tuğlarini kutarib, takbir nidosini aytib bir-biriga yuzlanadi. Jang muqaddimasi Kunça öğlon, Bek Yorliq öğlon, Oqtau, Dovud söfi va Udurqu qömondonligidagi Töxtamişxon qismlarining Sohibqiron qöşini juvanğariga qattiq hujumi bilan boşlangan. Söl qanotning qöqqisdan berilgan zarba oqibatida oğir ahvolga tuşib qolganligini körgan Amir Temur markaziy qöddagi 27 sara qismdan kömak ajratadi. Yordamga öz vaqtida yetib kelgan askarlar duşman şiddatini qaytarib, qarşi hujumga ötadi va ğanimni qoçişga majbur etadi. Qoçayotganlarni ta'qib qilişga berilib ketgan ançagina suvoriylar janggoxdan uzoqlaşib ketadi. Temuriy jangçilarning yöl qöygan taktik ehtiyotsizligi natijasida vujudga kelgan qulay vaziyatdan foydalangan Töxtamişxon öz askariy saflarini qayta tartibga solib, ta'qibçilarga zör beradi va ularni tözitib yuboradi. Kutilmaganda Sohibqiron qöl ostida turgan qismlar duşman iskanjasiga tuşib, Amir Temurning hayoti xavf ostida qoladi. Şarafuddin Ali Yazdiyning tasvirlaşiça, Sohibqironga birinçi bölib kömakka yetib kelgan amir Şayx Nuriddin rahbarligidagi otliqlar zudlik bilan otdan tuşib, yopirilib kelayotgan xon askarlarini yoylardan tinmay otilayotgan ökdar bilan töxtatadi. Muhammad Ozod, Alişox. va Tökal bavurçi kabi beklar aravalarni bir-biriga boğlab fob yasaydilar. Sohibqiron şu aravalar, ular ustiga qöyilgan tura (qalqon) va çapar (çetan) panohida böladi. Aylana mudofaada qolgan Sohibqironga Allohdod, Jaku, Husayn Malik qavçin boşliq bölimlar yordamga keladi. Ammo, Töxtamişxon qöşinining hamlasi borgan sari kuçayadi. Asosiy qöldan kömakka taşlangan Muhammad Sulton Mirzo hamda Ustaybek qömondonligidagi qismlarning jangga kirişi, amir Jahonşoh va amir Hoji Sayfuddin qöl ostidagi jangçilarning pistirmadan turib Daşti Qipçoq armiyasi söl qöliga kuçli zarba berişi vaziyatning ma'lum darajada önglanişiga sabab böladi.

Jangning 2kuni yana Töxtamişxon qöşinining hujumi bilan boşlanadi. Xon Isabiy va Baxşi Hoji qismlaridan iborat juvanğarini muhorabaga taşlaydi. Sohibqironning hirovuli (avangard)ni uloqtirişga erişgan bu qöşin qanoti Amir Temur baranğarida jang qilayotgan amir Hoji Sayfuddin tumanini qurşab oladi va tarqatib yuboradi. Bir qança askarlarning tözğib ketişiga qaramay Xoji Sayfuddin qolgan safdoşlari bilan qarşilik körsatişni davom ettiradi. Öz qismdoşlarining matonat bilan kuraşayotganini körgan askarlar ortga qaytib, ular qatoriga qöşiladi. Qiyin ahvodda qrlgan bu tumanga Jahonşoh bahodir, Temur Xoja Oqböğa va Rustam mirzolar madadga keladi. Keçgaça davom etgan jang heç bir tomonning ustunligisiz töxtaydi.

Jangning sönggi kuni tağin Daşti Qipçoq qöşinining şiddatli hujumi bilan boşlanadi. Töxtamişxon otliq va piyodani safga tizib, markaz va qanotlarni qöşimça kuçlar bilan mustahkamlab, taşabbusni öz qöliga oliş ilinjida jasur va sara askarlarini jangga kiritadi. Ayni vaqtda xonning işonçli sarkardalaridan biri Yağliboy ham juvanğar bilan jangga taşlanadi. Amir Temur uşbu duşman juvanğarining ança zaiflaşib qolganligini bilgan holda asosiy zarbani unga qaratadi. Natijada, Sohibqiron jangçilarining kuçli hujumlariga bardoş berolmay parokanda bölgan xon askarlari qoçişga tuşadi. Yağliboy qismlari Usmon bahodir boşçiligidagi baranğar tomonidan yakson etilib, uloqtirib taşlanadi. Yağliboy Usmon baxrdir bilan keçgan yakkamayakka olişuvda halok böladi. Nihoyat, Sohibqiron butun jang maydoni böylab hal qiluvçi hujumga ötadi. 3 kun davom etgan şafqatsiz olişuv tufayli tinkasi qurigan Daşti Qipçoq armiyasi qarşilikni bas qiladi va uzilkesil mağlubiyatga uçraydi. Töxtamişxon janggohni xos qöriqçilari panohida taşlab qoçişga muvaffaq böladi. Amir Temurning uşbu dahşatli töqnaşuv vaqtida öta tang vaziyatga tuşib, undan faqat bor iste'dod, ğayrat hamda kuçni işga solib şaraf bilan çiqib ketişi uning Töxtamişxondek qudratli harbiy kuçga ega bölgan, salohiyatli sarkardadan ustun kelganligini körsatadi.

M;Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma. T., 1966; Şarafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Oltin Örda va uning qulaşi, T., 1956; Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy mahorati. T., 1996.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРЕК ДАРЁСИ БЎЙИДАГИ ЖАНГ (1395 й., 15—17 апр.) — Амир Темур ва Дашти Қипчоқ ҳукмдори Tyxmaмишхон қўшинлари ўртасида Шим. Кавказдаги Терек дарёси бўйида, Нўғай даштида содир бўлган жанг. Амир Темур 250 минг атрофидаги қўшинини 7 қўлга бўлиб, жанггоҳга жойлаштирган. Марказда асосий қўл, унинг олдида бош ҳиравул (манғлай), ортида эса чағдавул (арьергард) турган. Қўшиннинг ўнг ва сўл қанотлари қунбуллар билан мустаҳкамланган. Тактик жиҳатдан бу ҳарбий кўшилмалар мустақил ҳаракат қилган ва фақат олий бош қўмондонга бўйсунган. Соҳибқирон қўллаётган жанговар тартиб усулининг устун томонларини 1391 й.ги жанг пайтида пайқаб олган Тўхтамишхон ҳам ўз армиясини жанг майдонида худди рақибидек жойлаштирган. 15 апр. чоршанба куни қарамақарши томон қўшинлари (тахм. 450—500 минг) жанговар байроқ ва туғларини кутариб, такбир нидосини айтиб бир-бирига юзланади. Жанг муқаддимаси Кунча ўғлон, Бек Ёрлиқ ўғлон, Оқтау, Довуд сўфи ва Удурқу қўмондонлигидаги Тўхтамишхон қисмларининг Соҳибқирон қўшини жуванғарига қаттиқ ҳужуми билан бошланган. Сўл қанотнинг қўққисдан берилган зарба оқибатида оғир аҳволга тушиб қолганлигини кўрган Амир Темур марказий қўддаги 27 сара қисмдан кўмак ажратади. Ёрдамга ўз вақтида етиб келган аскарлар душман шиддатини қайтариб, қарши ҳужумга ўтади ва ғанимни қочишга мажбур этади. Қочаётганларни таъқиб қилишга берилиб кетган анчагина суворийлар жанггохдан узоқлашиб кетади. Темурий жангчиларнинг йўл қўйган тактик эҳтиётсизлиги натижасида вужудга келган қулай вазиятдан фойдаланган Тўхтамишхон ўз аскарий сафларини қайта тартибга солиб, таъқибчиларга зўр беради ва уларни тўзитиб юборади. Кутилмаганда Соҳибқирон қўл остида турган қисмлар душман исканжасига тушиб, Амир Темурнинг ҳаёти хавф остида қолади. Шарафуддин Али Яздийнинг тасвирлашича, Соҳибқиронга биринчи бўлиб кўмакка етиб келган амир Шайх Нуриддин раҳбарлигидаги отлиқлар зудлик билан отдан тушиб, ёпирилиб келаётган хон аскарларини ёйлардан тинмай отилаётган ўкдар билан тўхтатади. Муҳаммад Озод, Алишох. ва Тўкал бавурчи каби беклар араваларни бир-бирига боғлаб fob ясайдилар. Соҳибқирон шу аравалар, улар устига қўйилган тура (қалқон) ва чапар (четан) паноҳида бўлади. Айлана мудофаада қолган Соҳибқиронга Аллоҳдод, Жаку, Ҳусайн Малик қавчин бошлиқ бўлимлар ёрдамга келади. Аммо, Тўхтамишхон қўшинининг ҳамласи борган сари кучаяди. Асосий қўлдан кўмакка ташланган Муҳаммад Султон Мирзо ҳамда Устайбек қўмондонлигидаги қисмларнинг жангга кириши, амир Жаҳоншоҳ ва амир Ҳожи Сайфуддин қўл остидаги жангчиларнинг пистирмадан туриб Дашти Қипчоқ армияси сўл қўлига кучли зарба бериши вазиятнинг маълум даражада ўнгланишига сабаб бўлади.

Жангнинг 2куни яна Тўхтамишхон қўшинининг ҳужуми билан бошланади. Хон Исабий ва Бахши Ҳожи қисмларидан иборат жуванғарини муҳорабага ташлайди. Соҳибқироннинг ҳировули (авангард)ни улоқтиришга эришган бу қўшин қаноти Амир Темур баранғарида жанг қилаётган амир Ҳожи Сайфуддин туманини қуршаб олади ва тарқатиб юборади. Бир қанча аскарларнинг тўзғиб кетишига қарамай Хожи Сайфуддин қолган сафдошлари билан қаршилик кўрсатишни давом эттиради. Ўз қисмдошларининг матонат билан курашаётганини кўрган аскарлар ортга қайтиб, улар қаторига қўшилади. Қийин аҳводда қрлган бу туманга Жаҳоншоҳ баҳодир, Темур Хожа Оқбўға ва Рустам мирзолар мададга келади. Кечгача давом этган жанг ҳеч бир томоннинг устунлигисиз тўхтайди.

Жангнинг сўнгги куни тағин Дашти Қипчоқ қўшинининг шиддатли ҳужуми билан бошланади. Тўхтамишхон отлиқ ва пиёдани сафга тизиб, марказ ва қанотларни қўшимча кучлар билан мустаҳкамлаб, ташаббусни ўз қўлига олиш илинжида жасур ва сара аскарларини жангга киритади. Айни вақтда хоннинг ишончли саркардаларидан бири Яғлибой ҳам жуванғар билан жангга ташланади. Амир Темур ушбу душман жуванғарининг анча заифлашиб қолганлигини билган ҳолда асосий зарбани унга қаратади. Натижада, Соҳибқирон жангчиларининг кучли ҳужумларига бардош беролмай пароканда бўлган хон аскарлари қочишга тушади. Яғлибой қисмлари Усмон баҳодир бошчилигидаги баранғар томонидан яксон этилиб, улоқтириб ташланади. Яғлибой Усмон бахрдир билан кечган яккамаякка олишувда ҳалок бўлади. Ниҳоят, Соҳибқирон бутун жанг майдони бўйлаб ҳал қилувчи ҳужумга ўтади. 3 кун давом этган шафқатсиз олишув туфайли тинкаси қуриган Дашти Қипчоқ армияси қаршиликни бас қилади ва узилкесил мағлубиятга учрайди. Тўхтамишхон жанггоҳни хос қўриқчилари паноҳида ташлаб қочишга муваффақ бўлади. Амир Темурнинг ушбу даҳшатли тўқнашув вақтида ўта танг вазиятга тушиб, ундан фақат бор истеъдод, ғайрат ҳамда кучни ишга солиб шараф билан чиқиб кетиши унинг Тўхтамишхондек қудратли ҳарбий кучга эга бўлган, салоҳиятли саркардадан устун келганлигини кўрсатади.

М;Низомиддин Шомий, Зафарнома. Т., 1966; Шарафуддин Али Яздий, Зафарнома, Т., 1997; Греков Б. Д., Якубовский А. Ю., Олтин Ўрда ва унинг қулаши, Т., 1956; Дадабоев Ҳ., Амир Темурнинг ҳарбий маҳорати. Т., 1996.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.