Terma
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 309–310-b. — ziyouz.com
Terma — xalq qöşiqlari turi. Özbek, qozoq, qoraqalpoq, uyğur, qirğiz folklorida keng tarqalgan. Paydo böliş davriga köra an'anaviy va zamonaviy turlarga bölinadi. Ikki asosiy körinişi mavjud. Birinçisi — şoirbaxşilar tomonidan maxsus «tomoq» usulida («içki ovoz» uslubida) aytiladigan, nisbatan rivojlangan, ritmölçov jihatidan ma'lum erkinlikka ega epik mavzuli T. Ikkinçisi — şoirbaxşilar bilan birga xalq qöşiqçilari (mas., qozoqlarda — «termeşi») tomonidan ijro etiladigan, turli (nasihatomuz, lirik, hazil va b.) mazmunda, tor hajmli, ritmölçov jihatidan aniq kuylardan iborat, muayyan darajada kuyçanlikka ega T. Har ikkala turining şe'riy asosini 7—8 va, ba'zida, 5 böğinli misralardan iborat barmoq vaznidagi xalq şe'rlari taşkil etadi. Köp böğinli misrali şe'rlar esa maydaroq (7Q4 yoki 3Q5Q3 kabi) turoklarga bölinadi. T.larniig şe'riy bölinişi kuylarning tuzilişida ham öz aksini topadi: kuy bölak (oxang)larining özaro nisbatlari (soni, hajmi) şe'riy matni qurilişi (mas., turoqlar soni va ğajmi) ni qaytaradi. T.da ohangdorlik bilan reçitativ xususiyatlari qorişib ketgan. Odob va axloq, oşiqma'şuqlar töğrisida, söz va soz ta'rifi haqida («Dömbiram», «Qöbizim » kabi) qator Tlar yaratilgan. Doston T.lari
50—150 misra atrofida böladi. «Kunlarim» an'anaviy T.si Göröğlining epik biografiyasidan iborat. Bunday T.lar Ergaş Jumanbulbul öğli, Fozil Yöldoş öğli, Abdulla şoir, Saidmurod Panoh öğli, Madraim Şaman öğli va b.ning «Kunlarim», Islom şoirnint «Baxtiyor avlodlarga» kabi avtobiografik liroepik asarlarining yaratilişiga asos böldi. Baxşilar tomonidan ayrim T.lar dostonlar tarkibiga singdirib yuborilganidek, dostonlarning ba'zi şe'riy parçalari ham T.lar sifatida kuylangan. T.lar baxşi va xalfalar tomonidan hozir ham kuylanib, ularning yangiyangi namunalari yaratilmoqda.
Ad.: Karomatov N., Özbekxalqi musiqa merosi (20-a.da). Terma, lapar, yalla, 2kitob, T., 1985.
Olimjon Bekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМА — халқ қўшиқлари тури. Ўзбек, қозоқ, қорақалпоқ, уйғур, қирғиз фольклорида кенг тарқалган. Пайдо бўлиш даврига кўра анъанавий ва замонавий турларга бўлинади. Икки асосий кўриниши мавжуд. Биринчиси — шоирбахшилар томонидан махсус «томоқ» усулида («ички овоз» услубида) айтиладиган, нисбатан ривожланган, ритмўлчов жиҳатидан маълум эркинликка эга эпик мавзули Т. Иккинчиси — шоирбахшилар билан бирга халқ қўшиқчилари (мас., қозоқларда — «термеши») томонидан ижро этиладиган, турли (насиҳатомуз, лирик, ҳазил ва б.) мазмунда, тор ҳажмли, ритмўлчов жиҳатидан аниқ куйлардан иборат, муайян даражада куйчанликка эга Т. Ҳар иккала турининг шеърий асосини 7—8 ва, баъзида, 5 бўғинли мисралардан иборат бармоқ вазнидаги халқ шеърлари ташкил этади. Кўп бўғинли мисрали шеърлар эса майдароқ (7Қ4 ёки 3Қ5Қ3 каби) турокларга бўлинади. Т.ларнииг шеърий бўлиниши куйларнинг тузилишида ҳам ўз аксини топади: куй бўлак (оханг)ларининг ўзаро нисбатлари (сони, ҳажми) шеърий матни қурилиши (мас., туроқлар сони ва ғажми) ни қайтаради. Т.да оҳангдорлик билан речитатив хусусиятлари қоришиб кетган. Одоб ва ахлоқ, ошиқмаъшуқлар тўғрисида, сўз ва соз таърифи ҳақида («Дўмбирам», «Қўбизим » каби) қатор Тлар яратилган. Достон Т.лари
50—150 мисра атрофида бўлади. «Кунларим» анъанавий Т.си Гўрўғлининг эпик биографиясидан иборат. Бундай Т.лар Эргаш Жуманбулбул ўғли, Фозил Йўлдош ўғли, Абдулла шоир, Саидмурод Паноҳ ўғли, Мадраим Шаман ўғли ва б.нинг «Кунларим», Ислом шоирнинт «Бахтиёр авлодларга» каби автобиографик лироэпик асарларининг яратилишига асос бўлди. Бахшилар томонидан айрим Т.лар достонлар таркибига сингдириб юборилганидек, достонларнинг баъзи шеърий парчалари ҳам Т.лар сифатида куйланган. Т.лар бахши ва халфалар томонидан ҳозир ҳам куйланиб, уларнинг янгиянги намуналари яратилмоқда.
Ад.: Кароматов Н., Ўзбекхалқи мусиқа мероси (20-а.да). Терма, лапар, ялла, 2китоб, Т., 1985.
Олимжон Беков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.