Termin
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 323-b. — ziyouz.com
Termin (lot. terminus — çegara, had) — bilim yoki faoliyatning maxsus sohasiga doyr tuşunçani ifodalovçi söz yoki söz birikmasi. T. umumxalq tştiga muayyan terminologik tizim orqali ötadi, binobarin, T. va umumiste'moldagi sözlar bir-birini töldiradigan leksik birliklardir. Sistem xarakterga egalik, öz terminologik maydonida bir ma'nolilikka moyillik, histuyğuni ifodalamaslik, uslubiy betaraflik kabilar T.ga xos xususiyatlardir. Biologiya, mat., tilşunoslikda qöllanadigan «funksiya» sözini köp ma'noli T. sifatida emas, balki terminologik omonimlar, sohalararo sodir bölib turadigan reterminologik jarayon (bir soha T. ining ikkinçi soha T.i sifatida qöllanişi) hosilasi tarzida qaralmoği lozim. Umumxalq leksikasiga doir qonuniyatlar T. hosil qilişda ham kuzatiladi. Söz bilan T. ning umumiy va xususiy tomonlari yetarli darajada oçib berilgan emas; kundalik turmuşda keng iste'molda bölgan sözlar ayni paytda turli sohalarga doir T.lar hamdir. Mac, quloq, burun, tomoq — anatomiya va tibbiyot; gilam, şolça, palos — gilamdözlik; kitob, ruçka, daftar — pedagogik soha T.lari böliş bilan birga umumxalq tilida faol qöllanadi.
Hoz. kunda «T.» sözi bilan bir qatorda «atama», «istiloh» sözlari ham ayni ma'noda qöllanmoqda. Pekin ular «T.» sözining hoz. ma'nosini töliq ifoda eta olmaydi. «Atama» sözi keng ma'noda bölib, geografik obyektlar, atokli nomlarga nisbatan qöllanadi. «Istiloh» sözini esa T. ma'nosida tarixiy mavzulardagi matnlar (mas., adabiyot tarixi, Şarq falsafasi va b.)da bemalol qöllaş mumkin.
Ibodulla Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМИН (лот. terminus — чегара, ҳад) — билим ёки фаолиятнинг махсус соҳасига дойр тушунчани ифодаловчи сўз ёки сўз бирикмаси. Т. умумхалқ тштига муайян терминологик тизим орқали ўтади, бинобарин, Т. ва умумистеъмолдаги сўзлар бир-бирини тўлдирадиган лексик бирликлардир. Систем характерга эгалик, ўз терминологик майдонида бир маънолиликка мойиллик, ҳистуйғуни ифодаламаслик, услубий бетарафлик кабилар Т.га хос хусусиятлардир. Биология, мат., тилшуносликда қўлланадиган «функция» сўзини кўп маъноли Т. сифатида эмас, балки терминологик омонимлар, соҳалараро содир бўлиб турадиган ретерминологик жараён (бир соҳа Т. ининг иккинчи соҳа Т.и сифатида қўлланиши) ҳосиласи тарзида қаралмоғи лозим. Умумхалқ лексикасига доир қонуниятлар Т. ҳосил қилишда ҳам кузатилади. Сўз билан Т. нинг умумий ва хусусий томонлари етарли даражада очиб берилган эмас; кундалик турмушда кенг истеъмолда бўлган сўзлар айни пайтда турли соҳаларга доир Т.лар ҳамдир. Mac, қулоқ, бурун, томоқ — анатомия ва тиббиёт; гилам, шолча, палос — гиламдўзлик; китоб, ручка, дафтар — педагогик соҳа Т.лари бўлиш билан бирга умумхалқ тилида фаол қўлланади.
Ҳоз. кунда «Т.» сўзи билан бир қаторда «атама», «истилоҳ» сўзлари ҳам айни маънода қўлланмоқда. Пекин улар «Т.» сўзининг ҳоз. маъносини тўлиқ ифода эта олмайди. «Атама» сўзи кенг маънода бўлиб, географик объектлар, атокли номларга нисбатан қўлланади. «Истилоҳ» сўзини эса Т. маъносида тарихий мавзулардаги матнлар (мас., адабиёт тарихи, Шарқ фалсафаси ва б.)да бемалол қўллаш мумкин.
Ибодулла Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.